And Dağları’nın zirvelerinde bulunan İnka çocuk mumyaları, uzun yıllar boyunca tek bir anın tanığı olarak görüldü: ritüel kurban.
Yeni bilimsel veriler, bu hikâyenin burada bitmediğini gösteriyor.
Polonyalı araştırmacıların yürüttüğü yeni bir çalışma, İnka döneminde capacocha ritüeli kapsamında kurban edilen bazı çocukların ölümden sonra yeniden ele alındığını, bedenlerinin bilinçli biçimde değiştirildiğini ve hatta ikinci kez gömülmüş olabileceğini ortaya koydu.
Bu bulgular, İnka dini uygulamalarına dair yerleşik kabulleri sorgulatıyor.
Yazılı kaynaklar vardı, bedenler suskundu
Capacocha, İnka İmparatorluğu’nun en kutsal ritüellerinden biriydi. İspanyol kronikleri, fetih sonrası dönemde bu törenleri ayrıntılı biçimde aktarmıştı. Ancak arkeolojik kanıtlar sınırlıydı.
1990’lı yıllarda And Dağları’ndaki volkan zirvelerinde bulunan donmuş çocuk mumyaları, bu sessizliği ilk kez bozdu. Aşırı soğuk, kuru iklim ve mikroorganizma eksikliği, yumuşak dokuların yüzyıllar boyunca korunmasını sağlamıştı.
Ancak bu bedenlerin iç yapısı bugüne kadar ayrıntılı biçimde incelenmemişti.
Tomografi taramaları beklenmeyeni gösterdi
Fotoğraf: Dagmara Socha
Dagmara Socha liderliğindeki ve Varşova Üniversitesi’nden araştırmacıların yer aldığı ekip, Peru’daki Ampato Yanardağı ve Sara Sara Yanardağı çevresinde bulunan dört çocuk mumyayı bilgisayarlı tomografi yöntemiyle inceledi.
Sonuçlar çarpıcıydı.
Tüm çocukların kafa bölgesine alınan darbeler sonucu hayatını kaybettiği belirlendi. Sekiz yaşındaki bir kız çocuğunda beyin içi kanama tespit edildi. Bu bulgu, ölüm nedenine dair daha önce öne sürülen “soğuğa maruz kalma” ya da “zehirlenme” ihtimallerini dışlıyor.
Bu, açık bir şiddetti.
Hastalık izleri ezberi bozdu
Tomografi taramaları yalnızca travmayı değil, çocukların ölüm öncesi sağlık durumlarını da ortaya koydu. Aynı kız çocuğunda, Chagas hastalığıyla uyumlu iç organ değişimleri saptandı. Yemek borusunda genişleme ve akciğerlerde kireçlenmeler dikkat çekti.
Bu bulgular, capacocha için yalnızca “kusursuz ve sağlıklı” çocukların seçildiği yönündeki yaygın görüşle örtüşmüyor. Seçim kriterlerinin biyolojik sağlık kadar sembolik, toplumsal ya da politik olabileceği ihtimali güçleniyor.
En şaşırtıcı vaka: Ampato 4
Araştırmanın en dikkat çekici bölümü ise “Ampato 4” olarak tanımlanan mumyada ortaya çıktı.
Tomografi görüntüleri, bedenin iç anatomisinin doğal süreçlerle açıklanamayacak şekilde bozulduğunu gösterdi. Bazı kemiklerin eksik olduğu, karın boşluğunda taşlar ve muhtemelen tekstil parçalarının bulunduğu tespit edildi.
Bu durum, araştırmacılara göre bilinçli bir müdahaleye işaret ediyor. Literatürde ilk kez, capacocha kurbanına ait bir bedende kasıtlı mumyalama ve ölüm sonrası düzenleme saptanmış oldu.
Ölümden sonra da süren bir ritüel
Araştırma ekibi, söz konusu çocuğun başka bir yerde kurban edildikten sonra taşınmış olabileceğini değerlendiriyor. Bedenin sembolik olarak “onarıldığı” bu sürecin, İnka İmparatorluğu’nda bilinen bir uygulamayla örtüştüğü belirtiliyor.
İnka yönetimi tarafından yerinden edilen topluluklar—mitimaes—yeni bölgelere taşınırken kutsal nesneleri ve atalara ait mumyaları da beraberinde götürüyordu. Bu sayede yeni coğrafyayla ruhani bağ kuruluyordu.
Araştırmacılara göre capacocha kurbanları da benzer bir işleve sahip olmuş olabilir.
Dağlarda kalan ama kaybolmayan çocuklar
Elde edilen veriler, İnka dünyasında ölümün ritüel bir son değil, uzun bir sürecin parçası olduğunu gösteriyor. Çocuklar, kurban edildikten sonra da dini manzaranın içinde varlığını sürdürmüş olabilir.
İkincil gömü ve beden üzerinde yapılan müdahaleler, bu çocukların toplum belleğinde ve kutsal coğrafyada kalıcı bir rol üstlendiğine işaret ediyor.
Araştırmanın ayrıntılı bulguları, uluslararası hakemli bilimsel dergi Journal of Archaeological Science: Reports’ta yayımlandı. Çalışma, Polonya Ulusal Bilim Merkezi tarafından desteklenen OPUS projesi kapsamında yürütülürken, araştırma ekibi 2024 yılından bu yana And Dağları’nın yüksek kesimlerinde yeni saha çalışmaları ve incelemelere de devam ediyor.
