Finlandiya’nın güneybatısında bir tarlada bulunan küçük ve kırık bir metal parça, Orta Çağ Baltık dünyasının en nadir hacı rozetlerinden biri olarak tanımlandı. Masku’da keşfedilen bu kalaylı rozet, Avrupa’da yalnızca birkaç örneği bilinen Livonya bağlantılı hacı rozetleri grubuna ait.
2016 yılında bir metal dedektörü kullanıcısı tarafından bulunan eser, Juva Çiftliği’ne ait bir tarladan çıkarıldı. Alan, Maskunjoki Nehri’nin kuzeyinde, Masku’nun Orta Çağ kilisesinin yaklaşık üç kilometre kuzeydoğusunda yer alıyor. İlk bakışta yıpranmış küçük bir parça gibi görünen rozet, aslında Finlandiya’nın Orta Çağ hac yolları ve Baltık dünyasıyla kurduğu bağlara dair dikkat çekici bir iz taşıyor.
Yalnızca birkaç benzeri biliniyor
Masku buluntusunu önemli kılan şey yalnızca yaşı değil, ait olduğu grubun olağanüstü nadirliği. Araştırmaya göre Masku örneği dışında Avrupa’da yalnızca altı ya da yedi benzer Livonya hacı rozeti biliniyor. Bu örnekler Letonya, İsveç ve Almanya’dan kaydedildi.
Yaklaşık 3 x 2 santimetre boyutlarındaki rozetin ön yüzünde Meryem Ana’nın kucağında İsa ile oturduğu bir kabartma yer alıyor. Figürler yıpranmış olsa da temel kompozisyon hâlâ seçilebiliyor. Arka yüzdeki tutturma iğnesi kalıntısı ise bu parçanın bir zamanlar giysi, şapka ya da hacı çantası üzerinde taşındığını gösteriyor.
Orta Çağ’da hacı rozetleri yalnızca dini hatıra değildi. Bir yolculuğun kanıtı, kutsal bir merkeze ulaşmanın işareti ve kişinin inancını görünür kılan küçük ama güçlü objelerdi. Masku’daki parça da bu geleneğin Baltık çevresindeki nadir örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.
Rozetin kimliğini değiştiren küçük ayrıntı
Visa Immonen’in Fornvännen: Journal of Swedish Antiquarian Research dergisinde yayımlanan çalışmasına göre Masku rozeti ilk bakışta Fransa’daki Rocamadour hacı rozetlerine benziyor. Rocamadour, Orta Çağ Avrupa’sında Meryem kültüyle ünlü büyük hac merkezlerinden biriydi. Bu merkezde üretilen rozetlerde de genellikle Meryem Ana ve Çocuk İsa betimlenirdi.
Ancak Masku buluntusunda belirleyici olan ayrıntı farklı. Rocamadour rozetlerinde Meryem çoğunlukla zambak uçlu asasını sağ tarafında tutar. Masku parçasında ise asa sol tarafta yer alıyor.
Bu küçük fark, eseri Livonya grubuna yaklaştırıyor. Livonya rozetlerinde Latince “SIGNVM S MARIE IN LIVONIA REMISSIONIS PECCATORVM” yazısı bulunur. Bu ifade, “Günahların bağışlanması için Livonya’daki Aziz Meryem’in işareti” anlamına gelir. Bu tipte Meryem zambaklı asayı sol kolunda taşır, Çocuk İsa ise sağ elinde Yunan haçı tutar.
Masku rozeti kırık olsa da kalan ayrıntılar, onu bu küçük ve seçkin Baltık grubuna dahil etmek için yeterli görülüyor.
Livonya’dan Finlandiya’ya uzanan bir rota
Bilinen Livonya hacı rozetleri Kuldīga, Riga, Lödöse, Kiel, Lübeck çevresi ve Wismar gibi yerlerden kaydedildi. Bu dağılım, Orta Çağ’da Baltık Denizi çevresinde yalnızca ticaretin değil, dini yolculukların da yoğun bir hareket alanı oluşturduğunu hatırlatıyor.
Rozetler genel olarak 13. yüzyılın sonları ile 14. yüzyılın başlarına tarihleniyor. Masku buluntusu için de aynı tarih aralığı öneriliyor.
Bu durum, Finlandiya açısından özel bir anlam taşıyor. Masku, Orta Çağ Finlandiya’sının eski ve varlıklı cemaatlerinden biriydi. Maskunjoki Nehri vadisi de Geç Demir Çağı ve Orta Çağ boyunca yoğun yerleşime sahipti. Küçük rozet, bu bölgenin yalnızca yerel bir kırsal çevre olmadığını, Baltık’ın dini ve sosyal ağlarına dahil olduğunu gösteren nadir bir fiziksel kanıt niteliğinde.
Riga ihtimali güç kazanıyor
Livonya rozetlerinin tam olarak hangi hac merkeziyle ilişkili olduğu kesin değil. Yazıt yalnızca genel olarak Livonya’dan söz eder. Ancak araştırmacıların önemli bir bölümü Riga’yı en güçlü aday olarak görüyor.
Bunun nedeni açık. Riga Katedrali Meryem Ana’ya adanmıştı ve Orta Çağ kaynaklarında Aziz Meryem Kilisesi olarak biliniyordu. Ayrıca Kuzey ülkelerinden Riga’ya yapılan hac yolculuklarına dair yazılı kayıtlar mevcut. “Livonya’daki Aziz Meryem” ifadesi de bu dini çevreyle uyumlu görünüyor.
Rozetin tasarımında daha eski bir görsel aktarım da olabilir. Araştırmacılar, Livonya rozetlerinin Rocamadour örneklerinden esinlenmiş olabileceğini, hatta bir Rocamadour rozetinin kalıp modeli olarak kullanılmış olabileceğini düşünüyor. Böyleyse Masku’daki küçük parça, Fransa’dan Livonya’ya, oradan da Finlandiya’ya uzanan daha karmaşık bir Orta Çağ hikâyesinin son halkası olabilir.
Juva Çiftliği hâlâ soru bırakıyor
Buluntunun en merak uyandıran yanı, nerede bulunduğu kadar oraya nasıl geldiğinin bilinmemesi.
Juva Çiftliği’nin bulunduğu tarlada Geç Demir Çağı ve Orta Çağ’a tarihlenen başka parçalar da bulundu. Buna rağmen alanda ya da hemen yakınında net bir arkeolojik yerleşim henüz tespit edilmedi. Yazılı kaynaklarda Juva’nın Orta Çağ’daki varlığı yalnızca bir kez, 1416 yılında Turku Katedrali ile bağlantılı bir bağış kaydında geçer.
Bu nedenle rozetin hikâyesi yarım kalmış durumda. Onu Livonya’dan dönen yerel bir hacı mı taşıdı? Bölgeye ticaret ya da din adamları aracılığıyla mı ulaştı? Yoksa Juva çevresinde henüz bulunmamış bir Orta Çağ faaliyet alanının parçası mıydı?
Kesin olan şu: Masku’da bulunan bu küçük kalaylı rozet, Finlandiya’yı Livonya hacı rozetlerinin çok dar haritasına ekliyor. Parça küçük, hasarlı ve ilk bakışta gösterişsiz. Fakat taşıdığı rota, Orta Çağ Baltık dünyasının sanılandan daha hareketli ve bağlantılı olduğunu anlatmaya yetiyor.
Immonen, V. (2026). A Livonian pilgrim badge from Masku, South-West Finland. Fornvännen: Journal of Swedish Antiquarian Research, 121(2), 148–150. https://doi.org/10.66449/fornvn.v121i2.64011
Kapak Fotoğrafı: Archaeological Collections, Finnish Heritage Agency. Immonen, V. (2026)
