Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi (BEÜN) öncülüğünde yürütülen disiplinlerarası bir proje, Türkiye’nin Karadeniz kıyısındaki tarih öncesi topluluklara dair çarpıcı bulgular ortaya koydu. Arkeologlar ve mikrobiyologların birlikte yürüttüğü araştırma, 5 bin yıl önce insanların mide ve bağırsak hastalıklarını kömür türevi malzemelerle tedavi ettiğini ve antibiyotik direncinin köklerinin 6 bin yıl öncesine uzandığını kanıtladı.
Erken Tunç Çağı’ndan Şifa Uygulamaları
Karadeniz Ereğli’deki İnönü Mağarası’nda 2017 yılından beri süren kazılarda beş tabakadan alınan toprak örnekleri incelendi. Bulgular, Erken Tunç Çağı’nda yaşayan toplulukların çevrelerindeki doğal kaynakları ustalıkla kullandığını ve mide bulantısı, ishal ve karın ağrısı gibi rahatsızlıkları kömür türevi maddelerle tedavi ettiğini ortaya koydu.
BEÜN Arkeoloji Bölümü’nden Doç. Dr. Fadile Gülden Ekmen, keşfin kültürel önemini şöyle anlattı:
“Zonguldak’ta kömür hikâyesi genelde 19. yüzyılda Uzun Mehmet’in keşfiyle başlatılır. Ancak bu bulgu, kömür türevlerinin tedavi amaçlı kullanımının 5 bin yıl öncesine dayandığını gösteriyor. Bu, yalnızca tarih öncesi insanın çevresine dair bilgisini değil, modern tıpta hâlâ kullanılan aktif karbon tedavisinin köklerinin ne kadar derinlere uzandığını kanıtlıyor.”
6 Bin Yıllık Antibiyotik Direnci
Projenin mikrobiyolojik çalışmalarını yürüten BEÜN Eczacılık Fakültesi’nden Doç. Dr. Şükran Öztürk ve Ankara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Emre Keskin’in ekibi, mağaranın üç tabakasında antibiyotik direnç genleri tespit etti. Bu bulgular, antibiyotik direncinin yalnızca ilaç kullanımıyla değil, çevresel ve ekolojik faktörlerle şekillenen çok eski bir süreç olduğunu kanıtlıyor.
Öztürk, çalışmanın önemini şu sözlerle vurguladı:
“Direnç genlerinin binlerce yıldır var olduğunu ve mikrobiyal topluluklar, iklim, ekoloji gibi faktörlerden etkilendiğini gördük. Bu da modern tıbbın karşı karşıya olduğu bu tehdidi anlamak için bütüncül bir ‘Tek Sağlık’ yaklaşımının şart olduğunu gösteriyor.”
Tıbbın Kökenlerini Yeniden Yazıyor
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın desteğiyle yürütülen İnönü Mağarası kazısı, arkeoloji ve mikrobiyolojiyi birleştiren nadir projelerden biri. Çalışma, Anadolu’nun tarih öncesi sağlık kültürüne ışık tutarken Zonguldak’ın kömürle özdeşleşen kimliğine de yeni bir boyut kazandırıyor.
Bu bulgular, modern tıpta kullanılan birçok tedavi yönteminin aslında tarih öncesine dayandığını göstererek insanlık tarihindeki sağlık ve çevre ilişkisine dair önemli ipuçları sunuyor.
Öztürk S, Ekmen F, Ekmen H, Ünal EM, Er A, Keskin E, et al. (2025). Decoding past microbial life and antibiotic resistance in İnönü Cave’s archaeological soil. PLOS ONE 20(7): e0326358. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0326358
Kapak fotoğrafı: İnönü Mağarası’ndan alınan toprak DNA analizi, 5.000 yıllık kömür terapisi ve eski antibiyotik direnç genlerini ortaya çıkardı. Kaynak: Öztürk et al., 2025, PLOS ONE
