Uygarlık tarihinin başlangıcı olarak kabul edilen yazının geçmişi 5 bin yıla dayanmaktadır. İnsan ağzından çıkardığı arbitrer (karışık) sesleri, duvarlara, taşlara, kemiklerin üzerine, kilden yaptıkları tabletlere işaretleyerek yazıyı keşfetmiştir.
Yazı kaba tabiri ile seslerin resmidir. İnsan düşüncelerini, duygularını, ileteceği diğer mesajları çizgilerle, resimlerle elde bulunan malzemelere işleyerek yazı yoluyla alıcıya aktarmayı öğrenmiştir. Bu aktarım yöntemi yazı, uygarlık gelişiminde önemli bir kilometre taşı olmuştur.
Yazının tarihine baktığımızda günümüze kadar 5 çeşit yazı sisteminin kullandığını görmekteyiz. Bunlar;
1- Piktografik (Resim yazı Mısır, Anadolu hiyeroglifi)
2- İdeografik/Logographic (Çivi yazısı Sümer, Hitit, Akad, Babil)
3- Alfabe (Fenikeliler’in bulunduğu günümüz Latin yazı sistemi)
4- Abugida (Afrika’da kullanılan yazı sistemi)
5- Ebced (Sami kökenli toplumun kullandığı yazı sistemi) dir.
20. y.y. başlarından itibaren gelişen arkeoloji bilimi ve filoloji disiplinleri özellikle Mezopotamya, Mısır ve Anadolu’da ele geçen tablet ve duvar kaya yazılarının deşifre edilmesini sağlamıştı. Ancak, bu durum Amerika kıtası için pek fazla geçerli olmamıştır. Amerika’da yazı sistemi antik Maya seramiklerine boyanmış olarak kullanılmıştır. On altıncı yüzyılın başlarında, İspanyol sömürgeciliğinin Amerika kıtasındaki ilk yıllarında, yazma ve anlama yeteneği kaybolmuş olduğundan, Mayaların kullandığı bu yazı sistemin deşifre edilmesi yirminci yüzyıla kadar bir bilmece olarak kalmasına yol açmıştır.
John Hessler kaleme aldığı Arkeoloji Kazıları II: Silindirik Kitabı Okumak adlı makalede Mayaların bırakmış olduğu vazo üzerindeki yazı sisteminin deşifre edilme hikayesini aktardı.
Mayalar’ın kullandığı hiyeroglif deşifre ediliyor
İtalyan hümanist Peter Martyr d’Anghiera (1457–1526) Maya yazısının ilk sözlerinden birini The Decades of the New World’de bulur.(1511–30) Martyr, 1519’un sonlarında, Meksika’dan yeni taçlandırılan Kutsal Roma İmparatoru ve İspanya Kralı V. Charles’a (1500-1558) gönderilen, İspanyol şehri Valladolid’de sergilenmekte olan bir mal sevkiyatını inceledi. Martyr, baktığı kitapların bilinmeyen bir ağacın iç kabuğundan yapıldığını, tahta kapakları olduğunu ve okurken katlanabileceğini yazdı. Ayrıca, senaryonun “bizimkinden çok farklı olduğunu; bizim yaptığımız gibi bir satırda yazılmış zarlar, kancalar, halkalar, şeritler ve diğer figürler, büyük ölçüde Mısır formlarına benziyorlar. Satırların arasında, her bir kralın atalarının eylemlerinin yazılı olduğuna inanabilecekleri, başta krallar ve diğer büyük yöneticiler olmak üzere insan ve hayvan figürleri işaretlenmiştir. ” bilgisini verdi.
Martyr, bu garip formların diğerleri gibi yazdığını iddia etse de, hiyerogliflerin tarihsel bilgi sağladığının kanıtı, Maya yazı sisteminin dilbilimcilerin ve arkeologların çabalarıyla yeniden deşifre edildiği yirminci yüzyılın ortalarına kadar tarihçiler tarafından anlaşılmayacaktı.
Bir yazı sisteminin deşifre edilme yöntemi
Herhangi bir bilinmeyen yazı sisteminin deşifre edilmesi zor bir süreçtir ve başarılı olmak için dilin bazı hayati bölümlerinin zamanın tahribatına dayanması gerekir. İlk gereklilik, geniş bir metin gövdesinin, konuşulan dili doğru bir şekilde temsil edecek kadar kapsamlı bir biçimde kalmasıdır. İkincisi, yazılan konuşma dilinin bilinmesi gerektiğidir. Bu durumda dil, bugün hala kullanımda olan otuzdan fazla çeşidi ile hiçbir zaman ortadan kalkmamış olan Maya konuşuluyordu. Üçüncüsü, bilinmeyen yazı sisteminden şifre çözücünün bildiği bir tür Rosetta Stone’a bir köprü sağlayan bir tür iki dilli yazıt veya kopya kağıdına dayanma ihtiyacıdır.
Maya seramiklerinde bulunan metinlere gelince, bunların çoğu, Birincil Standart Sıra olarak bilinen, jantlarının etrafını saran formülsel bir hiyeroglif dizisi içerir. Anıt oymalarında bulunan daha tarihsel bilgilerin aksine, bu kısa metinler çoğunlukla ithaf niteliğindedir ve yüzyıllar boyunca bize sahipleri ve zanaatkar Maya çömlekçileri tarafından yapılan çeşitli seramik nesnelerin her birinin işlevi hakkında konuşurlar.
Micheal Coe , David Stuart ve Barbara MacLeod gibi bilim adamları plakalar, vazolar ve diğer taşınabilir nesneler üzerine boyanmış tuhaf ve formülsel formlarla mücadele ederken , Birincil Standart Dizinin deşifre edilmesi karmaşık bir olaydı ve uzun yıllar aldı .
Burada resmedilen vazodaki Birincil Standart Dizinin birkaç ana bölümü vardır. Birincisi, bir ayna glifi olarak bilinen şeyle başlar ve yeni başlayan biri tarafından bile bir kez işaret edildiğinde kolayca tanınabilir. Sıranın genellikle ‘sunum bölümü’ olarak adlandırılan bu kısmı, ayna glifinden ve Tanrı N’yi temsil eden bir işaretten oluşur. Bu bize vazonun var olurken yaratıldığını ve kutsandığını anlatır.
Metnin ikinci bölümü, Maya’daki yazı ya da resmin, ts’ib’in bir yazıcı tarafından yapıldığını, üçüncüsü ise işlevini, bu durumda bir içme kabı tarafından yapıldığını bilmemizi sağlar . Son birkaç glif daha tarihseldir, bu da bu vazoya sahip olan ve görevlendiren kişinin soylu bir soydan geldiğini ima eder. Ne yazık ki, son glif henüz deşifre edilmedi ve sahibinin adını temsil ediyor.
Bu adanmışlıklar formülsel görünse de, yazarların ve ressamların hiyeroglifleri nasıl oluşturdukları ve zamirler gibi farklı sözcük türlerini nasıl kullandıkları konusundaki farklılıklar, Maya dillerinin evrimini izlemeye çalışan dilbilimciler için çok önemli olmuştur. Birincil Standart Dizinin deşifre edilmesi, bilim adamlarının bu formülün Cholan Maya dilleri grubunun konuşmacıları tarafından geliştirildiği ve ardından Y ucatecan konuşmacıları tarafından devralındığı sonucuna varmalarına izin verdi .
Hiyerogliflerin dilsel ayrıntıları ne olursa olsun, hayatta kalan Maya çok renkli çömlek örneklerinin her biri, yüzyıllar boyunca bize estetik, alışkanlıklar ve mitolojiden bahsediyor, sadece bir kültürün değil, aynı zamanda kakao için süslenmiş bardağı olan bir bireyin de estetiği, alışkanlıkları ve mitolojisi hakkında konuşuyor.
