15 June 2024 Gelecek Geçmişin Ürünüdür

Maya Vazosu Üzerindeki Hiyeroglif Yazısının Çözülme Hikayesi

Uygarlık tarihinin başlangıcı olarak kabul edilen yazının geçmişi 5 bin yıla dayanmaktadır. İnsan ağzından çıkardığı arbitrer (karışık) sesleri, duvarlara, taşlara, kemiklerin üzerine, kilden yaptıkları tabletlere işaretleyerek yazıyı keşfetmiştir.

Yazı kaba tabiri ile seslerin resmidir. İnsan düşüncelerini, duygularını, ileteceği diğer mesajları çizgilerle, resimlerle elde bulunan malzemelere işleyerek yazı yoluyla alıcıya aktarmayı öğrenmiştir. Bu aktarım yöntemi yazı, uygarlık gelişiminde önemli bir kilometre taşı olmuştur.

Yazının tarihine baktığımızda günümüze kadar 5 çeşit yazı sisteminin kullandığını görmekteyiz. Bunlar;

1- Piktografik (Resim yazı Mısır, Anadolu hiyeroglifi)

2- İdeografik/Logographic (Çivi yazısı Sümer, Hitit, Akad, Babil)

3- Alfabe (Fenikeliler’in bulunduğu günümüz Latin yazı sistemi)

4- Abugida (Afrika’da kullanılan yazı sistemi)

5- Ebced (Sami kökenli toplumun kullandığı yazı sistemi) dir.

20. y.y. başlarından itibaren gelişen arkeoloji bilimi ve filoloji disiplinleri özellikle Mezopotamya, Mısır ve Anadolu’da ele geçen tablet ve duvar kaya yazılarının deşifre edilmesini sağlamıştı. Ancak, bu durum Amerika kıtası için pek fazla geçerli olmamıştır. Amerika’da yazı sistemi antik Maya seramiklerine boyanmış olarak kullanılmıştır. On altıncı yüzyılın başlarında, İspanyol sömürgeciliğinin Amerika kıtasındaki ilk yıllarında, yazma ve anlama yeteneği kaybolmuş olduğundan, Mayaların kullandığı bu yazı sistemin deşifre edilmesi yirminci yüzyıla kadar bir bilmece olarak kalmasına yol açmıştır.

John Hessler kaleme aldığı Arkeoloji Kazıları II: Silindirik Kitabı Okumak adlı makalede Mayaların bırakmış olduğu vazo üzerindeki yazı sisteminin deşifre edilme hikayesini aktardı.

Mayalar’ın kullandığı hiyeroglif deşifre ediliyor

İtalyan hümanist Peter Martyr d’Anghiera (1457–1526) Maya yazısının ilk sözlerinden birini The Decades of the New World’de bulur.(1511–30) Martyr, 1519’un sonlarında, Meksika’dan yeni taçlandırılan Kutsal Roma İmparatoru ve İspanya Kralı V. Charles’a (1500-1558) gönderilen, İspanyol şehri Valladolid’de sergilenmekte olan bir mal sevkiyatını inceledi. Martyr, baktığı kitapların bilinmeyen bir ağacın iç kabuğundan yapıldığını, tahta kapakları olduğunu ve okurken katlanabileceğini yazdı. Ayrıca, senaryonun “bizimkinden çok farklı olduğunu; bizim yaptığımız gibi bir satırda yazılmış zarlar, kancalar, halkalar, şeritler ve diğer figürler, büyük ölçüde Mısır formlarına benziyorlar. Satırların arasında, her bir kralın atalarının eylemlerinin yazılı olduğuna inanabilecekleri, başta krallar ve diğer büyük yöneticiler olmak üzere insan ve hayvan figürleri işaretlenmiştir. ” bilgisini verdi.

Martyr, bu garip formların diğerleri gibi yazdığını iddia etse de, hiyerogliflerin tarihsel bilgi sağladığının kanıtı, Maya yazı sisteminin dilbilimcilerin ve arkeologların çabalarıyla yeniden deşifre edildiği yirminci yüzyılın ortalarına kadar tarihçiler tarafından anlaşılmayacaktı.

Hiyeroglif yazılı Maya Vazosu
Fleur-de-lis tarzı klasik dönem Maya vazosu, birincil standart sekans olarak bilinen, kenar boyunca hiyeroglif yazıları gösteren Maya vazosu. Vazo Guatemala Ovalarından gelmektedir ve MS 600-900 yılları arasına tarihlenmektedir. Jay I. Kıslak Koleksiyonu, Kongre Kütüphanesi.

Bir yazı sisteminin deşifre edilme yöntemi

Herhangi bir bilinmeyen yazı sisteminin deşifre edilmesi zor bir süreçtir ve başarılı olmak için dilin bazı hayati bölümlerinin zamanın tahribatına dayanması gerekir. İlk gereklilik, geniş bir metin gövdesinin, konuşulan dili doğru bir şekilde temsil edecek kadar kapsamlı bir biçimde kalmasıdır. İkincisi, yazılan konuşma dilinin bilinmesi gerektiğidir. Bu durumda dil, bugün hala kullanımda olan otuzdan fazla çeşidi ile hiçbir zaman ortadan kalkmamış olan Maya konuşuluyordu. Üçüncüsü, bilinmeyen yazı sisteminden şifre çözücünün bildiği bir tür Rosetta Stone’a bir köprü sağlayan bir tür iki dilli yazıt veya kopya kağıdına dayanma ihtiyacıdır.

Maya seramiklerinde bulunan metinlere gelince, bunların çoğu, Birincil Standart Sıra olarak bilinen, jantlarının etrafını saran formülsel bir hiyeroglif dizisi içerir. Anıt oymalarında bulunan daha tarihsel bilgilerin aksine, bu kısa metinler çoğunlukla ithaf niteliğindedir ve yüzyıllar boyunca bize sahipleri ve zanaatkar Maya çömlekçileri tarafından yapılan çeşitli seramik nesnelerin her birinin işlevi hakkında konuşurlar.

Maya vazosu üzerinde hiyeroglif
Maya Fleur-de-lis vazosunun, ayna glifinden başlayıp okunması gereken sırayla ilerleyen Birincil Standart Sırayı gösteren rulo fotoğrafı. Fotoğraf: Justin Kerr, Kışlak Koleksiyonu, Kongre Kütüphanesi

Micheal Coe , David Stuart ve Barbara MacLeod gibi bilim adamları plakalar, vazolar ve diğer taşınabilir nesneler üzerine boyanmış tuhaf ve formülsel formlarla mücadele ederken , Birincil Standart Dizinin deşifre edilmesi karmaşık bir olaydı ve uzun yıllar aldı .

Burada resmedilen vazodaki Birincil Standart Dizinin birkaç ana bölümü vardır. Birincisi, bir ayna glifi olarak bilinen şeyle başlar ve yeni başlayan biri tarafından bile bir kez işaret edildiğinde kolayca tanınabilir. Sıranın genellikle ‘sunum bölümü’ olarak adlandırılan bu kısmı, ayna glifinden ve Tanrı N’yi temsil eden bir işaretten oluşur. Bu bize vazonun var olurken yaratıldığını ve kutsandığını anlatır.

Maya vazou üzerinde yer alan resimlerin deşifre edilmesi
Kislak Fleur-de-lis Vazosundaki Birincil Standart Dizinin Deşifre Edilmesi. Yazar tarafından çizim ve deşifre taslağı

 

Metnin ikinci bölümü, Maya’daki yazı ya da resmin, ts’ib’in bir yazıcı tarafından yapıldığını, üçüncüsü ise işlevini, bu durumda bir içme kabı tarafından yapıldığını bilmemizi sağlar . Son birkaç glif daha tarihseldir, bu da bu vazoya sahip olan ve görevlendiren kişinin soylu bir soydan geldiğini ima eder. Ne yazık ki, son glif henüz deşifre edilmedi ve sahibinin adını temsil ediyor.

Bu adanmışlıklar formülsel görünse de, yazarların ve ressamların hiyeroglifleri nasıl oluşturdukları ve zamirler gibi farklı sözcük türlerini nasıl kullandıkları konusundaki farklılıklar, Maya dillerinin evrimini izlemeye çalışan dilbilimciler için çok önemli olmuştur. Birincil Standart Dizinin deşifre edilmesi, bilim adamlarının bu formülün Cholan Maya dilleri grubunun konuşmacıları tarafından geliştirildiği ve ardından Y ucatecan konuşmacıları tarafından devralındığı sonucuna varmalarına izin verdi .

Hiyerogliflerin dilsel ayrıntıları ne olursa olsun, hayatta kalan Maya çok renkli çömlek örneklerinin her biri, yüzyıllar boyunca bize estetik, alışkanlıklar ve mitolojiden bahsediyor, sadece bir kültürün değil, aynı zamanda kakao için süslenmiş bardağı olan bir bireyin de estetiği, alışkanlıkları ve mitolojisi hakkında konuşuyor.

 

 

Banner
Benzer Yazılar

Geçmiş Nesil DNA’larımız Kanseri Yenmemiz İçin Çözüm Olabilir

22 Ekim 2020

22 Ekim 2020

Geçmiş nesillerden DNA’mızdaki aktarılmış öğeler, basit bir enfeksiyon gibi kanser hücrelerini öldürmek için güçlü bir bağışıklık tepkisi geliştirebilir. Bu çalışma,...

Müzelerde sergilenen eserler hint yağı ile korunabilir mi?

22 Nisan 2023

22 Nisan 2023

Müzelerde sergilenen eserler üzerinde birçok potansiyel tehlike bulunuyor. Toprağın altında yüzlerce binlerce koruna gelmiş eserler, ışık, nem, sıcaklık, hava kirliliği,...

Ukrayna’nın Poltava bölgesinde bulunan benzersiz İskit cam kolyeler

8 Ekim 2021

8 Ekim 2021

Arkeologlar, orta Ukrayna’nın Poltava bölgesindeki Kotelva kasabası yakınlarında amfora şeklinde benzersiz İskit cam kolyeler ortaya çıkardılar. Ukrayna Ulusal Bilimler Akademisi...

Polonyalı Arkeologdan, Arkeolojide Devrim Yaratacak Yapay Zeka Projesi

5 Nisan 2021

5 Nisan 2021

Polonyalı bilim insanları arkeolojide yeni bir çağ açıyor. Tarih öncesi mezarlıkları, kaleleri ve yerleşim yerlerini tespit etmek için yapay zeka...

Suudi Arabistan çölünde gizemli ve gerçek boyutlu deve oymaları bulundu

4 Ekim 2023

4 Ekim 2023

Arkeologlar, Suudi Arabistan’ın Nafud çölünün güney sınırına yakın bir kayanın üzerinde gerçek boyutlu deve oymaları buldular. Kuzey Arabistan’ın Neolitik dönemi,...

Vikinglerin Yule Ağacı ve Noel Ağacı Arasındaki Benzerlikler

18 Aralık 2020

18 Aralık 2020

Kuzey halklarının genel isimlendirmesi denince hemen akla Vikingler gelmektedir. Bugün Viking terimi bu halklar için kullanılan en genel tanımdır. Halbuki...

500 yaşındaki İnka mumyası, sanki derin bir uykuda “La Doncella”

24 Ağustos 2021

24 Ağustos 2021

1999’da Arjantin’deki yüksek Volcán Llullaillaco zirvesinin yakınında bulunan üç İnka mumyası tüm bilim adamlarını hayrete düşürdü. Bulunan 3 İnka o...

Kendini demir halkalarla zincirleyen Bizans keşişe ait iskelet bulundu

5 Ocak 2023

5 Ocak 2023

Kudüs yakınlarında 2017 yılında gerçekleştirilen kazılar sırasında kendini demir halkalarla zincirleyen Bizans keşişe ait iskelet bulundu. Kilolarca ağırlıkta demir halkalarla...

Dünya Arkeoloji Günü Kutlu Olsun!

17 Ekim 2020

17 Ekim 2020

Arkeoloji, Türkçe’ye yanlışlıkla da olsa kazı bilim olarak çevrilmiş bilim dalıdır. Halbuki kazı çalışmaları arkeolojinin sadece alt dallarından biridir. Arkeoloji...

Anadolu’da Muşki Sorunsalı ve Muşki Seramiği

6 Ocak 2021

6 Ocak 2021

Muşkiler, Demir Çağı döneminde Anadolu’da yaşamış,  Kafkasyadan gelmiş bir halktır. Muşkiler yazılı kaynaklara bakıldığında Assur kaynaklarında görülseler de Hitit yazılı...

Arkeologlar, acımasız Publius Vedius Pollio’nun oturma odasının antik mozaiğini ortaya çıkardılar

13 Aralık 2022

13 Aralık 2022

Napoli Üniversitesi’nden “L’Orientale” arkeologları Pausilypon Arkeoloji Parkı’nda Publius Vedius Pollio’nun villasına ait bir mozaik ortaya çıkardılar. Park, Roma döneminde günümüz...

Gre Fılla Höyüğü buluntuları bölgenin Göbeklitepe ile çağdaş olduğunu gösteriyor

4 Ağustos 2022

4 Ağustos 2022

Diyarbakır’ın Kocaköy ilçesindeki Gre Fılla Höyüğü’nde gerçekleştirilen kazılarda elde edilen buluntular bölgenin Göbeklitepe ile çağdaş olduğunu gösterdi. Çanak-Çömleksiz Neolitik Dönem’de...

Mimar Sinan eseri Ayakapı Hamamı internette satışa çıkarıldı

19 Mayıs 2022

19 Mayıs 2022

Mimar Sinan tarafından yapılan 440 yıllık Ayakapı Hamamı emlak sitesinde satışa çıkarıldı. 33 milyon TL. satış fiyatı ile satışa çıkarılan...

Atatürk’ün Arkeolojiye Verdiği Önem

28 Ekim 2020

28 Ekim 2020

Tabiatın esrar dolu sinesine her gün daha çok girmekte olan insan zekası, realiteye kavuşmak için çalışanları tatmin edecek ve insanlık...

Çatalhöyük kazılarında çoklu mezara ulaşıldı

16 Eylül 2021

16 Eylül 2021

Avcı-toplayıcı kültürden sonra ilk yerleşim izlerinin görüldüğü Çatalhöyük kazılarında çoklu mezara ulaşıldı. Çatalhöyük’ün doğu höyüğünde bir evin kazı çalışmasında çeşitli...

Yorumlar
Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

[mc4wp_form id=”621″]