6 July 2022 Gelecek Geçmişin Ürünüdür

Maya Vazosu Üzerindeki Hiyeroglif Yazısının Çözülme Hikayesi

Uygarlık tarihinin başlangıcı olarak kabul edilen yazının geçmişi 5 bin yıla dayanmaktadır. İnsan ağzından çıkardığı arbitrer (karışık) sesleri, duvarlara, taşlara, kemiklerin üzerine, kilden yaptıkları tabletlere işaretleyerek yazıyı keşfetmiştir.

Yazı kaba tabiri ile seslerin resmidir. İnsan düşüncelerini, duygularını, ileteceği diğer mesajları çizgilerle, resimlerle elde bulunan malzemelere işleyerek yazı yoluyla alıcıya aktarmayı öğrenmiştir. Bu aktarım yöntemi yazı, uygarlık gelişiminde önemli bir kilometre taşı olmuştur.

Yazının tarihine baktığımızda günümüze kadar 5 çeşit yazı sisteminin kullandığını görmekteyiz. Bunlar;

1- Piktografik (Resim yazı Mısır, Anadolu hiyeroglifi)

2- İdeografik/Logographic (Çivi yazısı Sümer, Hitit, Akad, Babil)

3- Alfabe (Fenikeliler’in bulunduğu günümüz Latin yazı sistemi)

4- Abugida (Afrika’da kullanılan yazı sistemi)

5- Ebced (Sami kökenli toplumun kullandığı yazı sistemi) dir.

20. y.y. başlarından itibaren gelişen arkeoloji bilimi ve filoloji disiplinleri özellikle Mezopotamya, Mısır ve Anadolu’da ele geçen tablet ve duvar kaya yazılarının deşifre edilmesini sağlamıştı. Ancak, bu durum Amerika kıtası için pek fazla geçerli olmamıştır. Amerika’da yazı sistemi antik Maya seramiklerine boyanmış olarak kullanılmıştır. On altıncı yüzyılın başlarında, İspanyol sömürgeciliğinin Amerika kıtasındaki ilk yıllarında, yazma ve anlama yeteneği kaybolmuş olduğundan, Mayaların kullandığı bu yazı sistemin deşifre edilmesi yirminci yüzyıla kadar bir bilmece olarak kalmasına yol açmıştır.

John Hessler kaleme aldığı Arkeoloji Kazıları II: Silindirik Kitabı Okumak adlı makalede Mayaların bırakmış olduğu vazo üzerindeki yazı sisteminin deşifre edilme hikayesini aktardı.

Mayalar’ın kullandığı hiyeroglif deşifre ediliyor

İtalyan hümanist Peter Martyr d’Anghiera (1457–1526) Maya yazısının ilk sözlerinden birini The Decades of the New World’de bulur.(1511–30) Martyr, 1519’un sonlarında, Meksika’dan yeni taçlandırılan Kutsal Roma İmparatoru ve İspanya Kralı V. Charles’a (1500-1558) gönderilen, İspanyol şehri Valladolid’de sergilenmekte olan bir mal sevkiyatını inceledi. Martyr, baktığı kitapların bilinmeyen bir ağacın iç kabuğundan yapıldığını, tahta kapakları olduğunu ve okurken katlanabileceğini yazdı. Ayrıca, senaryonun “bizimkinden çok farklı olduğunu; bizim yaptığımız gibi bir satırda yazılmış zarlar, kancalar, halkalar, şeritler ve diğer figürler, büyük ölçüde Mısır formlarına benziyorlar. Satırların arasında, her bir kralın atalarının eylemlerinin yazılı olduğuna inanabilecekleri, başta krallar ve diğer büyük yöneticiler olmak üzere insan ve hayvan figürleri işaretlenmiştir. ” bilgisini verdi.

Martyr, bu garip formların diğerleri gibi yazdığını iddia etse de, hiyerogliflerin tarihsel bilgi sağladığının kanıtı, Maya yazı sisteminin dilbilimcilerin ve arkeologların çabalarıyla yeniden deşifre edildiği yirminci yüzyılın ortalarına kadar tarihçiler tarafından anlaşılmayacaktı.

Hiyeroglif yazılı Maya Vazosu
Fleur-de-lis tarzı klasik dönem Maya vazosu, birincil standart sekans olarak bilinen, kenar boyunca hiyeroglif yazıları gösteren Maya vazosu. Vazo Guatemala Ovalarından gelmektedir ve MS 600-900 yılları arasına tarihlenmektedir. Jay I. Kıslak Koleksiyonu, Kongre Kütüphanesi.

Bir yazı sisteminin deşifre edilme yöntemi

Herhangi bir bilinmeyen yazı sisteminin deşifre edilmesi zor bir süreçtir ve başarılı olmak için dilin bazı hayati bölümlerinin zamanın tahribatına dayanması gerekir. İlk gereklilik, geniş bir metin gövdesinin, konuşulan dili doğru bir şekilde temsil edecek kadar kapsamlı bir biçimde kalmasıdır. İkincisi, yazılan konuşma dilinin bilinmesi gerektiğidir. Bu durumda dil, bugün hala kullanımda olan otuzdan fazla çeşidi ile hiçbir zaman ortadan kalkmamış olan Maya konuşuluyordu. Üçüncüsü, bilinmeyen yazı sisteminden şifre çözücünün bildiği bir tür Rosetta Stone’a bir köprü sağlayan bir tür iki dilli yazıt veya kopya kağıdına dayanma ihtiyacıdır.

Maya seramiklerinde bulunan metinlere gelince, bunların çoğu, Birincil Standart Sıra olarak bilinen, jantlarının etrafını saran formülsel bir hiyeroglif dizisi içerir. Anıt oymalarında bulunan daha tarihsel bilgilerin aksine, bu kısa metinler çoğunlukla ithaf niteliğindedir ve yüzyıllar boyunca bize sahipleri ve zanaatkar Maya çömlekçileri tarafından yapılan çeşitli seramik nesnelerin her birinin işlevi hakkında konuşurlar.

Maya vazosu üzerinde hiyeroglif
Maya Fleur-de-lis vazosunun, ayna glifinden başlayıp okunması gereken sırayla ilerleyen Birincil Standart Sırayı gösteren rulo fotoğrafı. Fotoğraf: Justin Kerr, Kışlak Koleksiyonu, Kongre Kütüphanesi

Micheal Coe , David Stuart ve Barbara MacLeod gibi bilim adamları plakalar, vazolar ve diğer taşınabilir nesneler üzerine boyanmış tuhaf ve formülsel formlarla mücadele ederken , Birincil Standart Dizinin deşifre edilmesi karmaşık bir olaydı ve uzun yıllar aldı .

Burada resmedilen vazodaki Birincil Standart Dizinin birkaç ana bölümü vardır. Birincisi, bir ayna glifi olarak bilinen şeyle başlar ve yeni başlayan biri tarafından bile bir kez işaret edildiğinde kolayca tanınabilir. Sıranın genellikle ‘sunum bölümü’ olarak adlandırılan bu kısmı, ayna glifinden ve Tanrı N’yi temsil eden bir işaretten oluşur. Bu bize vazonun var olurken yaratıldığını ve kutsandığını anlatır.

Maya vazou üzerinde yer alan resimlerin deşifre edilmesi
Kislak Fleur-de-lis Vazosundaki Birincil Standart Dizinin Deşifre Edilmesi. Yazar tarafından çizim ve deşifre taslağı

 

Metnin ikinci bölümü, Maya’daki yazı ya da resmin, ts’ib’in bir yazıcı tarafından yapıldığını, üçüncüsü ise işlevini, bu durumda bir içme kabı tarafından yapıldığını bilmemizi sağlar . Son birkaç glif daha tarihseldir, bu da bu vazoya sahip olan ve görevlendiren kişinin soylu bir soydan geldiğini ima eder. Ne yazık ki, son glif henüz deşifre edilmedi ve sahibinin adını temsil ediyor.

Bu adanmışlıklar formülsel görünse de, yazarların ve ressamların hiyeroglifleri nasıl oluşturdukları ve zamirler gibi farklı sözcük türlerini nasıl kullandıkları konusundaki farklılıklar, Maya dillerinin evrimini izlemeye çalışan dilbilimciler için çok önemli olmuştur. Birincil Standart Dizinin deşifre edilmesi, bilim adamlarının bu formülün Cholan Maya dilleri grubunun konuşmacıları tarafından geliştirildiği ve ardından Y ucatecan konuşmacıları tarafından devralındığı sonucuna varmalarına izin verdi .

Hiyerogliflerin dilsel ayrıntıları ne olursa olsun, hayatta kalan Maya çok renkli çömlek örneklerinin her biri, yüzyıllar boyunca bize estetik, alışkanlıklar ve mitolojiden bahsediyor, sadece bir kültürün değil, aynı zamanda kakao için süslenmiş bardağı olan bir bireyin de estetiği, alışkanlıkları ve mitolojisi hakkında konuşuyor.

 

 

Banner
Benzer Yazılar

Sutton Hoo Gemi Cenazesi “Britanya’nın Tutankhamunu”

3 Ocak 2021

3 Ocak 2021

İngiltere’nin ikinci dünya savaşına girmesine sayılı günler kala 1939 yılında amatör bir arkeolog olan Basil Brown tarafından eşsiz bir buluş...

Arnavutluk’ta kayıp 2 bin yıllık antik kent Bassania bulunmuş olabilir

19 Haziran 2022

19 Haziran 2022

Arnavutluk’un kuzeybatısında İşkodra köyü yakınlarında 2018 yılında bir antik kentin izleri tespit edilmişti. Kazılarda ele edilen ilk bulgular 2 bin...

Truva’nın 3.500 yıllık Kemerdere Su Kemeri Restore Ediliyor

8 Ocak 2021

8 Ocak 2021

Truva (Troya), tarih ve mitolojinin baskın antik kenti… Günümüz Çanakkale il sınırları içerisinde Kaz Dağları’nın eteklerinde konumlanan tarihin refah, zenginlik,...

Batman Valiliği’nden Kaybolan Sikkeler Açıklaması

21 Haziran 2021

21 Haziran 2021

Batman Müzesi’nde 2017 yılında tarihi eser kaçakçıların elinden kurtarılan altın sikkelerin kaybolduğuna dair haberlerin ardından Batman Valiliği bir açıklama yayınladı....

İspanya’da Kadınlar 4000 Yıl Önce Dişlerini Alet Olarak Kullanmışlar

6 Kasım 2020

6 Kasım 2020

Castellón Alto arkeolojik sahasında (Granada, İspanya) gömülü 106 kişinin diş aşınması üzerine yapılan bir araştırmada, sadece kadınların ön dişlerini ip...

Hitit Çivi Yazısı Metinleri Yakında Çevrimiçi Olarak Erişilebilir Olacak

17 Ekim 2020

17 Ekim 2020

En eski Anadolu Uygarlıklarından biri olan Hititler günümüzden 3500 yıl önce yaşadılar. Kurdukları büyük İmparatorluklarıyla çevrelerindeki her yeri hatta en...

M. Ö. 5 bin yılında süt üreticiliği Kafkasya topluluklarında görülüyor

3 Mayıs 2022

3 Mayıs 2022

Yeni bir çalışma, peynir, tereyağı, yoğurt, kaymak gibi süt ürünlerinin Kafkasya topluluklarında M. Ö. 5 bin yıllarında tüketildiğini gösterdi. Neolitik...

İngiltere’nin Roma Dönemine Ait İlk 5. yy. Mozaiği Keşfedildi

15 Aralık 2020

15 Aralık 2020

Araştırmacılar, Gloucestershire’daki Chedworth Roman Villa’sından yeni çıkan kalıntıların İngiltere’nin ilk bilinen 5. yüzyıl mozaiğini tanımlamış olabileceğini duyurdu. Cotswold sitesi, 2....

Çin’de Erkekler İçin “Ay Sütünden” Yapılmış 2700 Yıllık Yüz Kremi Bulundu

9 Şubat 2021

9 Şubat 2021

Çin ve Alman araştırmacıların görev aldığı Çin’deki bir kazı alanında, erkekler için yapılmış 2.700 yıllık bir yüz kremine dair kanıt...

Toniná Site Museum Kısaca Tanıyalım

8 Aralık 2020

8 Aralık 2020

Dünya üzerinde irili ufaklı birçok müze vardır. İçinde barındırdığı tarihi değerler ile başı çeken belli başlı kült müzeler her dönemin...

Athena Tapınağı’nın 2 bin 600 yıllık koruyucuları İzmir Arkeoloji Müzesi’nde ziyarete açılıyor

18 Nisan 2022

18 Nisan 2022

İzmir’in Foça ilçesindeki Phokaia Antik Kenti’nde yer alan 2 bin 600 yıllık Athena Tapınağı’nın 2 at ve 2 griffon büstünden...

Klazomenai Antik Kenti’nin 2 bin 600 yıllık sunu kapları

16 Ekim 2021

16 Ekim 2021

İzmir Körfezi’nin güney sahil şeridi üzerinde, Urla ilçesinin sınırları içerisinde bulunan Klazomenai Antik Kenti kazılarında ortaya çıkarılan 2 bin 600...

Tatarlı Höyük’te 4 bin yıllık çöp çukuru bulundu

26 Ekim 2021

26 Ekim 2021

Neolitik dönemden Roma dönemine kadar birçok yerleşim izi görülen Tatarlı Höyük’te 4 bin yıllık çöp çukuru ortaya ortaya çıkarıldı. Tatarlı...

Arkeoloji Kazı Çalışmaları İçin 64 Milyon TL Destek

20 Haziran 2021

20 Haziran 2021

2021 yılı arkeoloji kazı çalışmaları için Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Türk Tarih Kurumu Başkanlığı tarafından 64 milyon...

Metropolis Antik Kentinde Bulunan Sarnıçlar Şehrin Yaşamına Ayna Tutuyor

5 Ocak 2021

5 Ocak 2021

İzmir’in Torbalı ilçesine Yeniköy ve Özbey mahalleri sınırları içerisinde kalan Metropolis antik şehri kazıları 1990 yılından beri devam ediyor. Kültür...

Yorumlar
Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Mail bültenimize katılmak için e-posta adresinizi yazınız.