Arkeologlar, insanlık tarihinin bilinen en eski sokak örneklerinden birini ortaya çıkarmış olabilir—bu keşif, ikonik Çatalhöyük neolitik dönem yerleşiminden yaklaşık 750 yıl öncesine tarihleniyor. Karaman ilindeki Canhasan 3 Höyüğü’nde yapılan kazılarda, yaklaşık 9.750 yıl öncesine ait olduğu belirlenen, evler arasında düzenli bir geçit gün yüzüne çıkarıldı.
Bu bulgu, erken dönem kentsel yaşam hakkındaki yerleşik kabulleri altüst ediyor. On yıllardır Çatalhöyük’teki birbirine bitişik, çatıdan girilen evler Neolitik dönem mimarinin simgesi olarak kabul ediliyordu. Ancak Canhasan 3, neredeyse 10 bin yıl önce toplumların mekânsal planlama ve sosyal organizasyon denemeleri yaptığına işaret eden bambaşka bir tablo sunuyor.
Ankara Üniversitesi’nden kazı başkanı Doç. Dr. Adnan Baysal “Bu gerçekten büyük bir sürpriz. Evler arasındaki boşluklar bilinçli bırakılmış. Bunlar geçit, hayvan koridoru ya da erken bir sokak işlevi görmüş olabilir. Her ne amaçla yapılmış olursa olsun, bu dönem için son derece nadir bir durum” dedi.
Neden Önemli?
Sokaklar sadece fiziksel alanlar değil; toplumsal karmaşıklığın ve ortak planlamanın göstergesidir. Pre-Çanak Çömlekli Neolitik döneme ait böyle bir unsurun keşfi, kentleşmenin çok daha geç ortaya çıktığı yönündeki görüşleri sorgulatıyor. Düzenli kamusal alanların ortaya çıkışını binlerce yıl geriye taşıyan bu bulgu, insanlık tarihine bakışımızı değiştirecek nitelikte.
Çağının Ötesinde Bir Yerleşim
Çatalhöyük’teki çatıdan girilen evler labirentine karşın, Canhasan 3’teki yapılar arasında bilinçli olarak bırakılmış boşluklar, ortak erişim ve hareketlilik anlayışının erken izlerini gösteriyor. Kazılarda ayrıca ocak yerleşimlerinde farklılıklar tespit edildi; bu da Orta Anadolu’nun erken tarım toplumlarında kültürel çeşitliliğe işaret ediyor.
Höyük, Pre-Çanak Çömlekli Neolitik dönem ve Tunç, Demir Çağları’na kadar insan yaşamına sahne olan Canhasan kompleksi (1, 2 ve 3) içinde yer alıyor. Zengin sulak alanları ve verimli topraklarıyla bölge, binlerce yıl boyunca tarımı, hayvancılığı ve kalıcı mimariyi mümkün kıldı.
Sahada bulunan yaban öküzü (aurochs) kemikleri, balık ve su kuşu kalıntıları, ayrıca devam eden bitki analizleri, Anadolu’da erken dönem beslenme stratejilerine ışık tutacak.
Küresel Önemi
Canhasan 3, erken toplumsal evrim anlayışımızı değiştiren kritik bir nokta olarak öne çıkıyor. Arkeologların bu alanı küresel ölçekte önemli görme nedenlerinden bazıları:
- Dünyanın bilinen ilk “sokağı” olabilecek mekânsal planlama izleri
- Binlerce yıllık yerleşim sürekliliği
- Ekolojik ve insani adaptasyonu birleştiren çevresel veriler
- Çanak Çömlekli ve Pre-Çanak Çömlekli Neolitik gelenekler arasında köprü
Doç. Dr. Baysal’ın sözleriyle:
“Canhasan 3’teki her bulgu, Neolitik Anadolu’nun tekdüze olmadığını gösteriyor. Farklı toplulukların farklı yaşam vizyonları vardı ve bu vizyonlardan bazıları—örneğin sokaklar—insanlık tarihinin seyrini değiştirdi.”
