Altay Bölgesi Pazyryk Vadisinde bulunan Pazyryk halısı, 2016 yılında dünyanın en eski halısı olarak kabul edildi.Rus arkeolog Sergei Rudenko 1949’da bir İskit mezarını kazarken yaptığı olağanüstü keşifle Pazyryk Halısını tüm dünyaya tanıtmış oldu.
Rusya St. Petersburg’un State Hermitage Müzesinde bulunan dünyanın en eski el dokuma halısı renklerinin canlılığı ve güzelliğiyle hala görenleri şaşkına çeviriyor.
Halının MÖ.400 yıllarında yünden yapılmış Pazyryk Halısı, orta Asya işçiliğinin Demir çağına ait en etkileyici örneklerinden biridir.
Halı 1949 yılında Rus arkeologlar tarafından bir kurgan mezarda bulunmuştur. Bulunduğundan beri geleneksel boyama teknikleri konusunda uzmanlar neredeyse 2500 yıldır bir mezarda gömülü olan bu halının canlı kırmızı, sarı, mavi renkleri karşısında şaşkına dönüyorlar.
Türk halılarından alınan örneklerle, Pazyryk halısı ve onsekizinci yüzyıl halı numuneleriyle ve yakın zamanda boyanmış numunelerle aynı partiden elde edilen doğal yün elyaflarıyla karşılaştırılmıştır. Her iki durumda da boyama prosedürleri aynı gözükmektedir.
Araştırmacılar bu renk korunmasının gizemlerini çözmek için bazı testler yapmaya karar vermişler. Yüksek çözünürlüklü X-ışını floresan mikroskobu (μ-XRF) kullanarak tek tek yün liflerinin enine kesiti boyunca pigment dağılımını görüntülemeye karar veren araştırmacılar, üç ila beş mikrometre ile mikroskop, karakteristik kimyasal elementler için yüksek hassasiyetle birlikte yeterli uzaysal çözünürlük sağladığını belirttiler.
Çalışmada, FAU de Fizyoloji ve Patofizyoloji Enstitüsü’nden Dr. Karl Meßlinger ve X-ışını mikroskobu uzmanlar Dr Andreas Späth ve FAU de Fizikokimya II Başkanı Prof. Dr. Rainer Fink, ağırlıklı olarak odaklanmış Türk kırmızısı pigmenti olan kırmızı yün lifleri ile karakteristik bir kırmızı tonu oluşturmak için Orta Asya ve Uzak Doğu’da neredeyse yüzyıllardır kullanılmakta olan rengin aynı olduğunu söylediler.
Türk kırmızısı, gül kök boyası ve alüminyumun köklerinden elde edilen alizarin’den yapılmış metal-organik bir kompleksdir.
Dr. Andreas Späth, “μ-XRF görüntüleme, alüminyumun fermente yün liflerinin enine kesiti boyunca karakteristik dağılımını gösteriyor. Pazyryk halısının liflerinde de aynı deseni bulduk” dedi.
Yapılan çalışmalardan, hem onsekizinci yüzyıl Konya halısının hem de Pazyryk halısının boyamadan önce fermente edilmiş yünden imal edildiği sonucuna varan araştırmacılar, bu bulgunun Pazyryk kültürü insanlarının sadece tüylü halılar hakkında gelişmiş bilgiye sahip olduğu anlamına gelmiyor, aynı zamanda modern endüstriyel üretimden daha üstün renk haslığı elde eden oldukça becerikli tekstil boyacıları oldukları sonucuna vardıklarını belirttiler.
Bu, fermantasyon tekniğinin en eski örneğidir ve Demir Çağı’nda tekstil zanaatkârları ve kadınları tarafından kullanılan halihazırda oldukça gelişmiş teknikler hakkında bir fikir vermektedir. Sonuçlar aynı zamanda arkeolojik alanlardan gelen tekstil örneklerini analiz etmek için X-ışını mikroskobunun yüksek potansiyelini de göstermektedir. Şimdiye kadar, bu alandaki araştırmalarda taramalı elektron mikroskobu (SEM) kullanılmıştır.
Pazyryk halısının örneği St.Petersburg Müzesi’nin izniyle, halının bilimsel araştırmalar için ayrılmış gevşek bir kısmından çıkarılmıştır. Konya halısının örneği ise, Berlin İslam Eserleri Müzesi’nin izniyle göze çarpmayan bir kısımdan çıkarılmıştır. Her iki numune de gömülene kadar temiz ve karanlık koşullarda tutulmuş karşılaştırılmalar sonrasında yapılmıştır.
Pazyryk halısı nedir?
Bolşoy Ulagan Nehri bölgesindeki Altay Bölgesi Pazyryk Vadisinde bulunan Pazyryk halısı bir İskit mezarında bulunmuştur.M.Ö. 500 yılına dayanan bir İskit Prensinin mezarı, birçok hazinenin içinde bulundu ve bunların arasında 183cm x 200cm ölçülerinde ve usta zanaatkarlar tarafından yapılan Pazyryk Halı vardı. Eski halı, inç kareye ortalama 200 ila 270 simetrik düğümle ince bir şekilde düğümlenmiştir. Geleneksel Türk düğümleme sistemi kullanılarak yapılmıştır.
Bu tür halıları yapma geleneği, iki bin yıl önce Orta Asya’yı işgal eden göçebe Türk boylarından kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte, bu kırılmamış halı yapımı geleneği daha modern geleneklerle devam etti.
Halının dekorasyonu çok zengin ve çeşitlidir. Orta kısım, her biri 4 stilize lotus tomurcuğundan oluşan 24 haç şekilli figürle kaplıdır. Bu kompozisyon, grifonlardan oluşan bir bordür ve ardından 24 alageyikten biri ile çerçevelenmiştir. En geniş bordür at sırtında ve atlı adamların 28 figürünü içermektedir.
Pazyryk kültürü, İran kökenli bir İskit göçebe Demir Çağı arkeolojik kültürüydü. MÖ 6. ila 3. yüzyıllar arasında, Sibirya permafrostunda, Altay (Altay) Dağları, Kazakistan ve Moğolistan’da bulunan ortaya çıkarılmış eserler ve mumyalanmış insanlar tarafından tespit edildi.
Pazyryk’in mumyaları, Ukrayna’da yaşayan İskit kültürünün mezar höyüklerine benzer şekilde uzun höyüklere (veya kurganlara) gömüldü.
Kurgan mezar nedir?
Kurgan mezarlar yığma toprakla kaplanmış tepe veya höyük şeklinde yapılmış içlerinde genellikle tahtadan yapılmış bir odaya sahip olan Orta Asya ve Doğu Avrupa’da sıkça kullanılmış bir mezar türüne verilen isimdir.
