Kanlıtaş Höyüğü’nde keşfedilen yaklaşık 8 bin yıllık dört başsız kadın figürini, İç Batı Anadolu’daki Neolitik toplulukların yapı kapatma ritüellerine dair dikkat çekici veriler sunuyor.
Eskişehir’in İnönü ilçesi yakınlarındaki Kanlıtaş höyükte ele geçirilen pişmiş toprak figürinler, yalnızca biçimleriyle değil, bulundukları yerle de önem kazandı. Baş kısımları kopmuş haldeki bu küçük heykelcikler, yapıların dolgu katmanlarında, taban seviyelerine yakın noktalarda ortaya çıkarıldı. Bu durum, figürinlerin rastgele bırakılmış nesnelerden çok, belirli bir ritüel davranışın parçası olabileceği fikrini güçlendirdi.
Kanlıtaş Höyüğü’nde 8 bin yıllık yerleşim izleri
Kanlıtaş Höyüğü kazıları, 2013-2019 yılları arasında Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ali Umut Türkcan başkanlığında yürütüldü.
Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya’yı kapsayan İç Batı Anadolu’da yer alan Kanlıtaş Höyüğü, “Porsuk kültürü” olarak adlandırılan kültürel evrenin tarihlendirilmiş en erken yerleşimlerinden biri kabul edilir. Bu nedenle höyük, Orta Anadolu ile Batı Anadolu arasındaki Neolitik toplulukları anlamak için önemli bir arkeolojik alan niteliği taşır.
Kazılarda çok sayıda dörtgen planlı yapı ve mekan açığa çıkarıldı. Figürinlerin bu yapıların dolgu katmanlarında bulunması, mekanların kullanım süresi sona erdikten sonra özel bir kapatma sürecinden geçmiş olabileceğini akla getiriyor.
Başsız kadın figürinleri neden önemli?
Kanlıtaş’ta bulunan figürinler farklı boyutlarda. En büyük ve daha özenli örnek yaklaşık 12-13 santimetre uzunluğunda. Diğer figürinler ise genellikle 5-6 santimetre boyutlarında.
Neolitik Anadolu’da insan biçimli figürinler bilinen bir buluntu grubudur. Çatalhöyük gibi büyük merkezlerde de benzer örnekler ortaya çıkarılmıştır. Kanlıtaş örneklerini öne çıkaran ayrıntı ise başlarının kopmuş olması ve bu durumun farklı yapılarda tekrar etmesidir.
Prof. Dr. Ali Umut Türkcan, bilinçli biçimde kapatıldığı anlaşılan mekanlarda bulunan kadın figürinlerinin başsız ya da baş kısmı kopmuş halde ele geçirilmesinin, bunların yapı kapatılırken adak amacıyla bırakılmış olabileceğini düşündürdüğünü belirtti.
Bu yorum, Kanlıtaş figürinlerini yalnızca küçük pişmiş toprak nesneler olmaktan çıkarır. Buluntular, yaklaşık 8 bin yıl önce bir yapının nasıl terk edildiği, hangi nesnelerin seçildiği ve bu nesnelerin mekana nasıl yerleştirildiği konusunda önemli ipuçları taşır.
Yapı kapatma ritüelleri ve Neolitik inanç dünyası
Neolitik dönemde bazı yapılar kullanım dışı kaldığında basitçe terk edilmedi. Bazı yerleşimlerde mekanlar bilinçli biçimde dolduruldu, tabanlara ya da dolgu seviyelerine özel nesneler bırakıldı. Bu uygulama, yapının sosyal ya da sembolik anlamının belirli bir törenle sonlandırılmış olabileceğini düşündürüyor.
Kanlıtaş Höyüğü’ndeki başsız figürinler de bu çerçevede dikkat çekiyor. Başın koparılması, tek başına kesin bir ritüel kanıtı sayılmaz. Ancak figürinlerin konumu, farklı mekanlarda benzer halde bulunmaları ve yapı dolgularıyla ilişkileri, bilinçli bir kırma ve bırakma uygulamasını güçlü bir olasılık haline getiriyor.
Bu tür uygulamalar, Neolitik topluluklarda mimarinin yalnızca barınma amacı taşımadığını da gösteriyor. Evler ve mekanlar, insanların gündelik yaşamını sürdürdüğü alanlar olmanın yanında, bellek, inanç ve ritüel davranışla da ilişkiliydi.
İç Batı Anadolu Neolitiği için yeni bir pencere
Kanlıtaş Höyüğü, İç Batı Anadolu’nun Neolitik dönemine dair sınırlı bilgiyi genişleten yerleşmeler arasında yer alıyor. Orta Anadolu’daki büyük merkezler daha fazla tanınsa da Kanlıtaş gibi alanlar, bölgesel toplulukların mimari düzenini, üretim alışkanlıklarını ve ritüel pratiklerini anlamak açısından ayrı bir öneme sahiptir.
Dört başsız kadın figürini, büyük bir buluntu grubu değil. Ancak yerleştirildikleri alan, kırılma biçimleri ve yapı dolgularıyla bağlantıları, yaklaşık 8 bin yıl önce mekanların nasıl kapatıldığına dair güçlü bir arkeolojik iz bırakıyor.
Kanlıtaş Höyüğü’nde süren araştırmalar, İç Batı Anadolu’nun Neolitik topluluklarının inanç, mekan ve ritüel anlayışına dair daha ayrıntılı sonuçlar ortaya çıkaracak.
