İngiltere’nin Rutland bölgesinde 2020 yılında keşfedilen ve o günden bu yana ülkenin en önemli Roma buluntularından biri olarak kabul edilen Ketton Mozaiği, yeni bir araştırmayla yeniden gündemde. Leicester Üniversitesi’nden bilim insanları, mozaiğin Homeros’un İlyadasından değil, antik Yunan tragedya yazarı Aiskhylos’un günümüze ulaşmayan bir oyunundan esinlendiğini belirledi. Bulgular, Roma Britanyası’nın kültürel dünyasını sanılandan çok daha geniş ve kozmopolit bir çerçeveye yerleştiriyor.
Kaybolmuş bir Aiskhylos tragedyası, Britanya kırsalında yeniden canlanıyor
Uzun süre İlyada sahneleri olarak yorumlanan mozaik panelleri, yeni analizlerle bambaşka bir hikâyeye işaret ediyor. Araştırma ekibinin lideri Dr. Jane Masséglia, kompozisyonun Homeros’un anlatısıyla uyuşmayan ayrıntılar taşıdığını fark etti. Bu ayrıntılar, Aiskhylos’un kayıp tragedyası Frigyalılarda (Phrygians) yer alan sahnelere daha yakın duruyor. Oyun günümüze ulaşmadığı için, Ketton Mozaiği adeta yok olmuş bir tiyatro metninin görsel bir yansıması niteliğinde.
Mozaiğin merkezinde Achilles ile Hector arasındaki çatışma yer alıyor. Achilles’in Hector’u öldürmesi, cesedi arabasının arkasında sürüklemesi ve Priamos’un oğlunun bedenini altın karşılığında geri alma sahnesi, mozaikte güçlü dramatik öğelerle işlenmiş. Ancak özellikle Hector’un bedeninin büyük bir teraziye konularak altınla tartılması gibi ayrıntılar, Homeros’un anlatısında bulunmuyor; buna karşın Aiskhylos’un kayıp eserinde geçtiği bilinen dramatik noktalardan biri.
Britanyalı ustaların Akdeniz’den izler taşıyan desenleri
Araştırmanın çarpıcı tarafı yalnızca anlatı değil. Mozaiğin tasarımındaki pek çok unsurun, Akdeniz’in farklı bölgelerinde yüzyıllar boyunca kullanılan ortak artistik şemalardan türediği anlaşıldı. Dr. Masséglia, mozaiğin üst panelinin Aiskhylos’un dönemine ait bir Yunan vazosundaki düzenle neredeyse birebir uyum gösterdiğini tespit etti. Daha sonra benzer örnekler antik Galyalı gümüş eşyalarında, Anadolu kökenli madeni paralarda ve Yunan seramiklerinde de karşısına çıktı.
Bu benzerlikler, Roma Britanyası’ndaki zanaatkârların kapalı bir kültür içinde çalışmadığını, aksine geniş bir Akdeniz estetik ağıyla bağlantılı olduklarını ortaya koyuyor. Yüzyıllar boyunca aktarılan desen katalogları, Britannia’daki ustaların da elinde olmalıydı.
Antik dünyalar arasında köprü
Ketton Mozaiği, yalnızca estetik bir başarı değil; Roma Britanyası’nın entelektüel ufkunu da yeniden tanımlayan bir buluntu. Keşfi gerçekleştiren Jim Irvine, araştırmanın sonuçlarını “Roma Britanyası’nı beklediğimizden çok daha entegre ve kültürel açıdan canlı gösteren bir çalışma” sözleriyle değerlendirdi.
Historic England ekibinin yürüttüğü kazılarla birlikte mozaiğin bulunduğu büyük villanın, dönemin seçkin bir ailesine ait olduğu düşünülüyor. Villanın sahiplerinin, Homeros dışındaki daha özel ve az bilinen kaynaklara yönelmeleri, dönemin elitlerinin kültürel seçkinlik arayışını gösteren önemli bir ipucu kabul ediliyor.
Bu sonuçlara dışarıdan bakan uzmanlar da heyecanlı. Reading Üniversitesi’nden Prof. Hella Eckhardt, araştırmanın “antik kahramanlık hikâyelerinin yalnızca metinlerle değil, farklı malzemelerde dolaşan görsel repertuarlarla da aktarıldığını gösteren önemli bir çalışma” olduğunu belirtiyor.
800 yıl önceki Yunan vazosu ile şaşırtıcı paralellik
Yeni bulgular aynı zamanda mozaiğin ikinci panelindeki sahnenin, Atina’da üretilmiş yaklaşık 2.500 yıllık bir Yunan vazosuyla neredeyse aynı şemayı paylaştığını ortaya çıkardı. Achilles’in Hector’un bedenini savaş arabasıyla sürüklediği kompozisyon, yardım için uzanan Priamos figürü, kalkan motifi, atların altına kıvrılmış küçük yılan detayı ve koşar adım ilerleyen karakterin pozisyonu—hepsi aynı görsel kalıbın varyasyonları.
Bu paralellikler, antik sanatın yalnızca bir bölgeye ait olmadığını; motifi, kompozisyonu ve dramatik diliyle geniş bir Akdeniz dünyasında paylaşılan ortak bir hafızanın ürünü olduğunu kanıtlıyor.
Yeni bir okuma, yeni bir hikâye
Leicester Üniversitesi ile Historic England, 2021 ve 2022’de gerçekleştirilen kazıların tüm sonuçlarını yayıma hazırlıyor. Ketton Mozaiği’nin ise önümüzdeki yıllarda yalnızca Roma Britanyası araştırmalarında değil, Truva Savaşı’nın kültürel mirasını inceleyen tüm disiplinlerde önemli bir referans haline gelmesi bekleniyor.
University of Leicester
Jane Masséglia ve araştırma ekibi, Troy Story: The Ketton Mosaic, Aeschylus, and Greek Mythography in Late Roman Britain, Britannia (2025). DOI: 10.1017/s0068113x25100342.
Ketton Mozaiği’nin üçüncü paneli, Truva Kralı Priamos’un oğlunun bedenine denk düşecek altını terazinin kefesine yerleştirdiği sahneyi betimliyor. Bu anlatı, Aiskhylos’un günümüze ulaşmayan tragediyası Frigyalılardan esinleniyor. Leicester Üniversitesi Arkeoloji Servisi’nden Jen Browning, yanmış bölümün mozaik taşlarının izlerini takip ederek sahnenin kayıp kısmını yeniden ortaya koydu. (©ULAS)
