İlk dönem Türk Kaganlık tarihini çoğunlukla Çin yazılı kaynaklarından öğrenmekteyiz. Çin kaynaklarının haricinde az sayıda Türklere ait yazılı kaynaklarda bulunmaktadır.
Bu yazılı kaynaklardan birisi Eski Moğolcada, bugutu (Geyikli) adı verilen Geyikli Taş bölgesinde bulunan “Bugut Yazıtı” dır. Yazıt, Ötüken yazıtlarının 170 km doğusunda yer almaktadır. İki dilli, Soğd ve Brahmi alfabeleri ile yazılmış yazıtın, Soğdca yazılmış kısmı çözülmüş ancak Brahmi kısmı çözülememiştir.
Bugut yazıtı sayesinde Türk ve Moğol tarihi ile ilgili önemli bilgilere ulaşılmıştır.
Bugut ovası, yazıt dışında İlk Türk Kaganlığına ait kurganlara da ev sahipliği yapmaktadır.
Bugut Yazıtı dışında Türk tarihine kılavuzluk yapacak önemli kalıntılardan birisi de Prof. Dr. Mehmet Ölmez’in tabiri ile “Türklerin Göbeklitepesi” Hüys Tolgoy Yazıtı’dır.
Kime ve hangi tarihe ait olduğu kesin olarak bilinmeyen ancak ilk Türk kaganlığı dönemine tarihlendirilmesi yapılan Hüys Tolgoy yazıtı, iki taş bloktan oluşmaktadır.
1975 yılında Moğol arkeolog D. Navaan tarafından Bulgan bölgesinde bulunan Hüys Tolgoy yazıtı ilk kez Nejat Diyarbekir’linin “Orhon’dan Geliyorum” adlı makalesinde yer almıştır.
MS 603-620 yılları arasında Brahmi alfabesi ile 11 satır yazılmış iki taş parçadan oluşmaktadır.
Yazıtın içeriği hakkında 2014 yılında TİKA ve YEE desteği ile Türkiye’nin önde gelen Türkologlarından Prof. Dr. Mehmet Ölmez’in de bulunduğu Alexander Vovin, Étienne de la Vaissière, Dieter Maue’den oluşan ekip tarafından 3D teknoloji kullanılarak taranmış fotoğraflanmıştır.
Tarama ve fotoğraflamadan sonra Sanskrit ve Brahmi dillerinde uzman olan Dieter Maue Brahmi harfli yazıtı deşifre ederek yazıttaki dilin Ruanruan dili (ön-Moğol dili) olduğunu söylemiştir.
İçerik hakkında bir başka çalışmayı gerçekleştiren Alexander Vovin ise yazıtta kullanılan dilin Güney Kitan dilinden ziyade arkaik Moğolcaya (Orta Moğolcaya) benzediğini öne sürmüştür.
1975 yılında bulunduktan sonra uzun yıllar Moğolistan Arkeoloji Müzesi bahçesinde sergilenen Hüys Tolgoy, Moğolistan hükümeti tarafından anıt eser ilan edilmiştir.
Hüys Tolgoy yazıtının kesin olmayan transliterasyon ve Türkçe çevirisi
Hüys Tolgoy Yazıtının Dieter Maue Tarafından Yapılan Transliterasyonu
(01) bä tä | ña-r | k”a ga-n | dä gä-n | śä ñä-n | bo dä | sa-t va | to ro-χš
(02) k”a ga-n | bu da | k”a ga nu | u k”a-χš | u k”a ju | χšä rä | a ña k”a-y
(03) + ×ä tä-n | ja-χš bo dä | bä gä-y | ña-r | ba yä | do lu ja ju | hu-g bu [?]
(04) +? b[] tä | jä lo na-r | k”ra nya gu-ñ | tu va | pu ro-r | cä cä ra | pu-g tä<->g | ña la-n
(05) × | k”[] ga + + k”a to | ña[-?]r | du gä-d | nä rä | k”a ga-n | tu rū-g | k”a ga-n
(06) u-c | dro | ta ya ju | χšä rä | ha-r gä-n | ba-r go-× | pa<->l χšä-r | + χša cä | hä-g bä-j
(7) tu-g ju | u k”a ba-r | ña-r k”a ga-n | χša nä | ju la ba | tu nu | tu-g nya | tu va
(08) + χša-× tu-× to × gu-n | pu-g tä-g cä | śä ñä-n | bo dä sa-t va | to ro-χš | k”a ga-n
(09) [+] l[] + | ×ä yu | u-c bä tä hä-ñ | + + gu-χš | tu va | ña-r | k”a ga-n | to ro-χš | k”a ga nu-n |
(10) + pa da | na rä | k”a ga-n | tu-ru-g | + ga-[] ×ǟ jä[-]n | u bä-j | ja lo ba-j | da-r k”a-d | ja ya bä
(11) [?] ru-n bä tä-g | + sa-g | pa-g [ + + ] j[] [?] da-r k”a-n ba | tä ba k”a
Mehmet Tütüncü tarafından yapılan Türkçe çevirisi
(1–3) Kağan [ve] Tekin’in yazıtlarıdır. Eğer kağan yeniden Bodhisattva olarak doğarsa, Buda kağanı bilir ve tayin eder ki ülkenin Anakayları, beyleri boyları önünde 7 kere yemin ederler …
(4) Yazılı taşlara bakarlar Tuva halkı … kavga etmek … katılırlar …
(5) … Hatun (kağanın eşi) ve genç kardeşleri [ve] Niri Kağan, Türklerin kağanı
(6) Kanuna ve kitaba uyar ve ülkenin erkinlerini ve toplayıcısı …
(7) Kağanın devrinde bolluk ve bereketlilik oldu ve çok parlak geçti. Tuva
(8) Halkı … saydı. Kağan yeni Bodhisattva olarak doğduğunda …
(9–10) Yazıtlar Tuva halkı kağandan ayrı kaldı yeni kağanla tekrar dirilecektir. Onlar Niri Kağana tabi oldular Türklerin kağanı … onlara yol gösterdi. Onlar özgür olarak mutlu yaşadılar.
(11) Bunu yazan … tarkan (görevli)
