7 February 2023 Gelecek Geçmişin Ürünüdür

Türklerin Moğolistan’daki Göbeklitepesi Hüys Tolgoy Yazıtı

İlk dönem Türk Kaganlık tarihini çoğunlukla Çin yazılı kaynaklarından öğrenmekteyiz. Çin kaynaklarının haricinde az sayıda Türklere ait yazılı kaynaklarda bulunmaktadır.

Bu yazılı kaynaklardan birisi Eski Moğolcada, bugutu (Geyikli) adı verilen Geyikli Taş bölgesinde bulunan “Bugut Yazıtı” dır. Yazıt, Ötüken yazıtlarının 170 km doğusunda yer almaktadır. İki dilli, Soğd ve Brahmi alfabeleri ile yazılmış yazıtın, Soğdca yazılmış kısmı çözülmüş ancak Brahmi kısmı çözülememiştir.

Bugut yazıtı sayesinde Türk ve Moğol tarihi ile ilgili önemli bilgilere ulaşılmıştır.

Bugut ovası, yazıt dışında İlk Türk Kaganlığına ait kurganlara da ev sahipliği yapmaktadır.

Bugut Yazıtı dışında Türk tarihine kılavuzluk yapacak önemli kalıntılardan birisi de Prof. Dr. Mehmet Ölmez’in tabiri ile “Türklerin Göbeklitepesi” Hüys Tolgoy Yazıtı’dır.

Kime ve hangi tarihe ait olduğu kesin olarak bilinmeyen ancak ilk Türk kaganlığı dönemine tarihlendirilmesi yapılan Hüys Tolgoy yazıtı, iki taş bloktan oluşmaktadır.

1975 yılında Moğol arkeolog D. Navaan tarafından Bulgan bölgesinde bulunan Hüys Tolgoy yazıtı ilk kez Nejat Diyarbekir’linin “Orhon’dan Geliyorum” adlı makalesinde yer almıştır.

MS 603-620 yılları arasında Brahmi alfabesi ile 11 satır yazılmış iki taş parçadan oluşmaktadır.

Yazıtın içeriği hakkında 2014 yılında TİKA ve YEE desteği ile Türkiye’nin önde gelen Türkologlarından Prof. Dr. Mehmet Ölmez’in de bulunduğu Alexander Vovin, Étienne de la Vaissière, Dieter Maue’den oluşan ekip tarafından 3D teknoloji kullanılarak taranmış fotoğraflanmıştır.

Tarama ve fotoğraflamadan sonra Sanskrit ve Brahmi dillerinde uzman olan Dieter Maue Brahmi harfli yazıtı deşifre ederek yazıttaki dilin Ruanruan dili (ön-Moğol dili) olduğunu söylemiştir.

İçerik hakkında bir başka çalışmayı gerçekleştiren Alexander Vovin ise yazıtta kullanılan dilin Güney Kitan dilinden ziyade arkaik Moğolcaya (Orta Moğolcaya) benzediğini öne sürmüştür.

1975 yılında bulunduktan sonra uzun yıllar Moğolistan Arkeoloji Müzesi bahçesinde sergilenen Hüys Tolgoy, Moğolistan hükümeti tarafından anıt eser ilan edilmiştir.

Hüys Tolgoy yazıtının kesin olmayan transliterasyon ve Türkçe çevirisi

Hüys Tolgoy Yazıtının Dieter Maue Tarafından Yapılan Transliterasyonu
(01) bä tä | ña-r | k”a ga-n | dä gä-n | śä ñä-n | bo dä | sa-t va | to ro-χš
(02) k”a ga-n | bu da | k”a ga nu | u k”a-χš | u k”a ju | χšä rä | a ña k”a-y
(03) + ×ä tä-n | ja-χš bo dä | bä gä-y | ña-r | ba yä | do lu ja ju | hu-g bu [?]
(04) +? b[] tä | jä lo na-r | k”ra nya gu-ñ | tu va | pu ro-r | cä cä ra | pu-g tä<->g | ña la-n
(05) × | k”[] ga + + k”a to | ña[-?]r | du gä-d | nä rä | k”a ga-n | tu rū-g | k”a ga-n
(06) u-c | dro | ta ya ju | χšä rä | ha-r gä-n | ba-r go-× | pa<->l χšä-r | + χša cä | hä-g bä-j
(7) tu-g ju | u k”a ba-r | ña-r k”a ga-n | χša nä | ju la ba | tu nu | tu-g nya | tu va
(08) + χša-× tu-× to × gu-n | pu-g tä-g cä | śä ñä-n | bo dä sa-t va | to ro-χš | k”a ga-n
(09) [+] l[] + | ×ä yu | u-c bä tä hä-ñ | + + gu-χš | tu va | ña-r | k”a ga-n | to ro-χš | k”a ga nu-n |
(10) + pa da | na rä | k”a ga-n | tu-ru-g | + ga-[] ×ǟ jä[-]n | u bä-j | ja lo ba-j | da-r k”a-d | ja ya bä
(11) [?] ru-n bä tä-g | + sa-g | pa-g [ + + ] j[] [?] da-r k”a-n ba | tä ba k”a

Mehmet Tütüncü tarafından yapılan Türkçe çevirisi
(1–3) Kağan [ve] Tekin’in yazıtlarıdır. Eğer kağan yeniden Bodhisattva olarak doğarsa, Buda kağanı bilir ve tayin eder ki ülkenin Anakayları, beyleri boyları önünde 7 kere yemin ederler …
(4) Yazılı taşlara bakarlar Tuva halkı … kavga etmek … katılırlar …
(5) … Hatun (kağanın eşi) ve genç kardeşleri [ve] Niri Kağan, Türklerin kağanı
(6) Kanuna ve kitaba uyar ve ülkenin erkinlerini ve toplayıcısı …
(7) Kağanın devrinde bolluk ve bereketlilik oldu ve çok parlak geçti. Tuva
(8) Halkı … saydı. Kağan yeni Bodhisattva olarak doğduğunda …
(9–10) Yazıtlar Tuva halkı kağandan ayrı kaldı yeni kağanla tekrar dirilecektir. Onlar Niri Kağana tabi oldular Türklerin kağanı … onlara yol gösterdi. Onlar özgür olarak mutlu yaşadılar.
(11) Bunu yazan … tarkan (görevli)

Banner
Benzer Yazılar

Antandros Antik Kenti’nde 2 bin 350 yıllık Kibele Heykeli’ne ulaşıldı

21 Ağustos 2022

21 Ağustos 2022

Balıkesir’in Edremit İlçesi Altınoluk Beldesi’nin 4 kilometre doğusunda, İda Dağı (Kazdağı) eteklerinde, Pelasglar tarafından kurulmuş olan Antandros Antik Kenti’nde devam...

İskandinavya’da şahin avcılığını betimleyen en eski figür ortaya çıkarıldı

17 Aralık 2021

17 Aralık 2021

Kuzey Avrupa’da, birkaç buluntu dışında şimdiye kadar fazla karşılaşılmayan şahin avcılığını betimleyen, şahin tutan taçlı bir figür bulundu. Norveç’in başkenti...

Hristiyanlığın ilk yıllarında piskoposlar Antik Çağ’ın bilgilerinden yararlanıyorlardı

13 Temmuz 2022

13 Temmuz 2022

Hristiyanlığın ilk yıllarında piskoposlar, Hristiyanlığı yaymak, Kilise’nin toplum üzerindeki etkisini artırmak için Antik Çağ’ın bilgilerinden ve düzenledikleri ritüellerin oluşturduğu yoğun...

Urfa Başbük Köyü’nde Asur Tanrılarını Betimleyen Kaya Resmi Bulundu

11 Mayıs 2022

11 Mayıs 2022

Asur Dönemi tanrılarının geçit törenini betimleyen kaya resmi 2017 yılında Urfa’nın Başbük köyünde kaçak kazı yapan kişiler tarafından açılan iki...

Laodikya’da Ortaya Çıkarılan Gizli Kiliseli Ev

31 Ekim 2020

31 Ekim 2020

Denizli sınırları içerisinde yer alan antik kent Laodikya’da kazı çalışmaları sırasında içerisinde bir kilisede  bulunan 20 odalı bir peristilyum ortaya...

Napoli’de Augustus dönemi su kemerinin daha önce bilinmeyen bir yeraltı yolu keşfedildi

4 Şubat 2023

4 Şubat 2023

Augustus dönemi su kemerinin yaklaşık yarım mil uzunluğundaki daha önce bilinmeyen bir yeraltı yolu, güney İtalya’nın Napoli kentinde keşfedildi. Cocceivs...

Ayasofya Cami “İmparatorluk Kapısı” zarar gördü.

19 Nisan 2022

19 Nisan 2022

Sanat Tarihi Derneği, sosyal medya hesabından Ayasofya Cami “İmparatorluk Kapısı’nın” zarar gördüğünü duyurdu. İmparatorluk Kapısı’nda oluşan zararı fotoğraflayan Sanat Tarihi...

Dünyanın En Eski “Emojileri” Bulunmuş Olabilir

3 Şubat 2021

3 Şubat 2021

Günümüzden binlerce yıl önce henüz yazı dili gelişmeden insanlar birbiri ile iletişime geçmek için tarih öncesi emojileri kullanmış olabilirler mi?...

Arkeologlar, acımasız Publius Vedius Pollio’nun oturma odasının antik mozaiğini ortaya çıkardılar

13 Aralık 2022

13 Aralık 2022

Napoli Üniversitesi’nden “L’Orientale” arkeologları Pausilypon Arkeoloji Parkı’nda Publius Vedius Pollio’nun villasına ait bir mozaik ortaya çıkardılar. Park, Roma döneminde günümüz...

Vakıflar Genel Müdürlüğü “Ayasofya Kebir Cami İmparator Kapısı, aşınma ve ufak bir dokunma ile tahrip olmuştur”

20 Nisan 2022

20 Nisan 2022

Vakıflar Genel Müdürlüğü, Ayasofya Cami İmparator Kapısı’nda oluşan tahribat haberleri üzerine bir açıklama yayınladı. Açıklamada, tahribatın “aşınma, olağan yıpranma ve...

Antik Samikon Kenti’nde Poseidon tapınağı bulunmuş olabilir

11 Ekim 2022

11 Ekim 2022

Yunan ve Avusturyalı arkeologlar, M. S. 6’ncı yüzyılda terk edilmiş Antik Samikon Kenti’nde Poseidon tapınağına ulaşmış olabilirler. Samikon kenti, Eleia...

Mevlana Müzesi’ni 3D Sanal Teknoloji İle Ziyaret Edebilirsiniz

22 Ocak 2021

22 Ocak 2021

“Dinle, bu ney nasıl şikayet ediyor, ayrılıkları nasıl anlatıyor” beyiti ile başlar ünlü düşünür, Gönül Sultanı Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî,...

244 milyonluk kemikli balık fosili keşfedildi

28 Ekim 2021

28 Ekim 2021

Bilim insanları, Çin’in doğusundaki Yunnan, Luoping bölgesinde 244 milyon yıllık kemikli balık fosili keşfettiler. Üç Peltoperleidus örneğinin donmuş kalıntıları şimdiye...

Karadağ’ın zirvesinde Urartulara ait kale kalıntısına ulaşıldı

2 Temmuz 2022

2 Temmuz 2022

Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi (YYÜ) Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Başkanı Prof. Dr. Rafet Çavuşoğlu başkanlığındaki kazı ekibi Urartulara ait en...

Herakleia Latmos Antik Kenti Turizme Açılıyor

13 Nisan 2021

13 Nisan 2021

Muğla’nın Milas ilçesi Kapıkırı köyü sınırları içerisinde kalan içinde 10 bin yıllık kalıntılar barındıran Herakleia Latmos antik kenti turizme açılıyor....

Yorumlar
Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

[mc4wp_form id=”621″]