20 July 2024 Gelecek Geçmişin Ürünüdür

Türklerin Moğolistan’daki Göbeklitepesi Hüys Tolgoy Yazıtı

İlk dönem Türk Kaganlık tarihini çoğunlukla Çin yazılı kaynaklarından öğrenmekteyiz. Çin kaynaklarının haricinde az sayıda Türklere ait yazılı kaynaklarda bulunmaktadır.

Bu yazılı kaynaklardan birisi Eski Moğolcada, bugutu (Geyikli) adı verilen Geyikli Taş bölgesinde bulunan “Bugut Yazıtı” dır. Yazıt, Ötüken yazıtlarının 170 km doğusunda yer almaktadır. İki dilli, Soğd ve Brahmi alfabeleri ile yazılmış yazıtın, Soğdca yazılmış kısmı çözülmüş ancak Brahmi kısmı çözülememiştir.

Bugut yazıtı sayesinde Türk ve Moğol tarihi ile ilgili önemli bilgilere ulaşılmıştır.

Bugut ovası, yazıt dışında İlk Türk Kaganlığına ait kurganlara da ev sahipliği yapmaktadır.

Bugut Yazıtı dışında Türk tarihine kılavuzluk yapacak önemli kalıntılardan birisi de Prof. Dr. Mehmet Ölmez’in tabiri ile “Türklerin Göbeklitepesi” Hüys Tolgoy Yazıtı’dır.

Kime ve hangi tarihe ait olduğu kesin olarak bilinmeyen ancak ilk Türk kaganlığı dönemine tarihlendirilmesi yapılan Hüys Tolgoy yazıtı, iki taş bloktan oluşmaktadır.

1975 yılında Moğol arkeolog D. Navaan tarafından Bulgan bölgesinde bulunan Hüys Tolgoy yazıtı ilk kez Nejat Diyarbekir’linin “Orhon’dan Geliyorum” adlı makalesinde yer almıştır.

MS 603-620 yılları arasında Brahmi alfabesi ile 11 satır yazılmış iki taş parçadan oluşmaktadır.

Yazıtın içeriği hakkında 2014 yılında TİKA ve YEE desteği ile Türkiye’nin önde gelen Türkologlarından Prof. Dr. Mehmet Ölmez’in de bulunduğu Alexander Vovin, Étienne de la Vaissière, Dieter Maue’den oluşan ekip tarafından 3D teknoloji kullanılarak taranmış fotoğraflanmıştır.

Tarama ve fotoğraflamadan sonra Sanskrit ve Brahmi dillerinde uzman olan Dieter Maue Brahmi harfli yazıtı deşifre ederek yazıttaki dilin Ruanruan dili (ön-Moğol dili) olduğunu söylemiştir.

İçerik hakkında bir başka çalışmayı gerçekleştiren Alexander Vovin ise yazıtta kullanılan dilin Güney Kitan dilinden ziyade arkaik Moğolcaya (Orta Moğolcaya) benzediğini öne sürmüştür.

1975 yılında bulunduktan sonra uzun yıllar Moğolistan Arkeoloji Müzesi bahçesinde sergilenen Hüys Tolgoy, Moğolistan hükümeti tarafından anıt eser ilan edilmiştir.

Hüys Tolgoy yazıtının kesin olmayan transliterasyon ve Türkçe çevirisi

Hüys Tolgoy Yazıtının Dieter Maue Tarafından Yapılan Transliterasyonu
(01) bä tä | ña-r | k”a ga-n | dä gä-n | śä ñä-n | bo dä | sa-t va | to ro-χš
(02) k”a ga-n | bu da | k”a ga nu | u k”a-χš | u k”a ju | χšä rä | a ña k”a-y
(03) + ×ä tä-n | ja-χš bo dä | bä gä-y | ña-r | ba yä | do lu ja ju | hu-g bu [?]
(04) +? b[] tä | jä lo na-r | k”ra nya gu-ñ | tu va | pu ro-r | cä cä ra | pu-g tä<->g | ña la-n
(05) × | k”[] ga + + k”a to | ña[-?]r | du gä-d | nä rä | k”a ga-n | tu rū-g | k”a ga-n
(06) u-c | dro | ta ya ju | χšä rä | ha-r gä-n | ba-r go-× | pa<->l χšä-r | + χša cä | hä-g bä-j
(7) tu-g ju | u k”a ba-r | ña-r k”a ga-n | χša nä | ju la ba | tu nu | tu-g nya | tu va
(08) + χša-× tu-× to × gu-n | pu-g tä-g cä | śä ñä-n | bo dä sa-t va | to ro-χš | k”a ga-n
(09) [+] l[] + | ×ä yu | u-c bä tä hä-ñ | + + gu-χš | tu va | ña-r | k”a ga-n | to ro-χš | k”a ga nu-n |
(10) + pa da | na rä | k”a ga-n | tu-ru-g | + ga-[] ×ǟ jä[-]n | u bä-j | ja lo ba-j | da-r k”a-d | ja ya bä
(11) [?] ru-n bä tä-g | + sa-g | pa-g [ + + ] j[] [?] da-r k”a-n ba | tä ba k”a

Mehmet Tütüncü tarafından yapılan Türkçe çevirisi
(1–3) Kağan [ve] Tekin’in yazıtlarıdır. Eğer kağan yeniden Bodhisattva olarak doğarsa, Buda kağanı bilir ve tayin eder ki ülkenin Anakayları, beyleri boyları önünde 7 kere yemin ederler …
(4) Yazılı taşlara bakarlar Tuva halkı … kavga etmek … katılırlar …
(5) … Hatun (kağanın eşi) ve genç kardeşleri [ve] Niri Kağan, Türklerin kağanı
(6) Kanuna ve kitaba uyar ve ülkenin erkinlerini ve toplayıcısı …
(7) Kağanın devrinde bolluk ve bereketlilik oldu ve çok parlak geçti. Tuva
(8) Halkı … saydı. Kağan yeni Bodhisattva olarak doğduğunda …
(9–10) Yazıtlar Tuva halkı kağandan ayrı kaldı yeni kağanla tekrar dirilecektir. Onlar Niri Kağana tabi oldular Türklerin kağanı … onlara yol gösterdi. Onlar özgür olarak mutlu yaşadılar.
(11) Bunu yazan … tarkan (görevli)

Banner
Benzer Yazılar

Tepebağ Höyük kazılarında 3800 yıllık silindir mühür bulundu

7 Temmuz 2022

7 Temmuz 2022

Adana il merkezi Taşköprü civarında yer alan Tepebağ Höyük 2022 yılı kazılarında 3800 yıllık silindir mühür bulundu. 2013 yılında Osmaniye...

Efes Deneyim Müzesi, Las Vegas’ta “En İyi Müze” ödülünü aldı

16 Haziran 2024

16 Haziran 2024

UNESCO Dünya Mirası listesindeki Efes Antik Kenti’nde yer alan Efes Deneyim Müzesi, Las Vegas’ta “En İyi Müze” ödülünü aldı. Kültür...

Almanya’da “yerden ısıtmalı” 2.000 yıllık eşsiz lüks Roma villası bulundu

3 Kasım 2022

3 Kasım 2022

Almanya’nın en eski yerleşim yerlerinden biri olan Bavyera’nın Kempten kentinde termal banyolu ve yerden ısıtmalı lüks bir Roma villası ortaya...

Karkamış Antik Kenti kazıları Geç Hitit Dönemine Işık Tutuyor

6 Mayıs 2022

6 Mayıs 2022

Türkiye Suriye sınırında yer alan Karkamış Antik Kenti’nde devam eden kazılar Tunç Çağı özellikle de Geç Hitit Dönemine ait bulgular...

Ortaçağ Boncuklarının Çizdiği Afrika Ticaret Yolları

3 Aralık 2020

3 Aralık 2020

Cam boncukların kimyasal bileşimi ve morfolojik özellikleri nereden geldiklerini ortaya çıkarabilir. Cenevre Üniversitesi’nden arkeologlar, Mali ve Senegal’deki kırsal alanlarda MS...

“Anadolu” operasyonu ile tarihi eser kaçakçılarına darbe

10 Ağustos 2021

10 Ağustos 2021

Emniyet Genel Müdürlüğü Kaçakçılık ve Organize Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı ile Adana Cumhuriyet Başsavcılığı koordinesinde 30 ilde uluslararası tarihi eser...

Lüleburgazlılar Sıbyan Mektebi’nin Müze Olmasını İstiyor

9 Şubat 2021

9 Şubat 2021

Mimar Sinan‘ın ustalık eserlerinden Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi içinde yer alan Sıbyan Mektebi‘nin tarihi müze olmasını isteyen Lüleburgazlılar imza kampanyası...

Bir araştırmaya göre ilk insanlar geometri ve simetriye önem veriyordu ve 1,4 milyon yıl önce kasıtlı olarak küresel şekiller üretiyorlardı

7 Eylül 2023

7 Eylül 2023

İlk insanların 1.4 milyon yıl önce yaşadığı bir bölgede keşfedilen 4 yuvarlak, beyzbol topu büyüklüğündeki taşların incelenmesi, kasıtlı olarak kürelere...

Mahkeme, Kıbrıs Vadisi için verilen statü değişikliği kararını iptal etti

24 Nisan 2022

24 Nisan 2022

Ankara’nın doğa harikası Kıbrıs Vadisi için Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın verdiği statü değişiklik kararını mahkeme iptal etti. Mimarlar...

Körzüt Kalesi’nde Urartu Kralı Menua’nın ikinci tapınağı gün yüzüne çıkarılıyor

20 Aralık 2022

20 Aralık 2022

Van ilinin Muradiye ilçesine bağlı Uluşar mahallesinde yer alan Urartu Kralı Menua’nın yaptırdığı Körzüt Kalesi’nde gerçekleştirilen kazı çalışmalarında ikinci tapınak...

Araştırmacılar Amerika’nın en eski madenini keşfetti

24 Mayıs 2022

24 Mayıs 2022

Wyoming Üniversitesi uzmanlarının yürüttüğü arkeolojik kazılar, insanların yaklaşık 13.000 yıl önce doğu Wyoming’deki eski bir madende kırmızı aşı boyası üretmeye...

Uzuncaburç Antik Kenti’nde 1400 yıllık iskelet ortaya çıkarıldı

2 Ocak 2022

2 Ocak 2022

Mersin’de bulunan Uzuncaburç (Diocaesarea) Antik Kenti’nde 1400 yıllık iskelet ve çevresinde kolye, kolye ucu, küpe, amulet (muska), boru biçimli bilezik ve...

Apollon Tapınağı’nın bulunduğu Kız Ada kazıları devam ediyor

13 Ekim 2022

13 Ekim 2022

Bursa’nın Nilüfer ilçesinde yer alan Gölyazı’daki 5 bin kişilik olduğu düşünülen antik tiyatro ve Apollon Tapınağı’nın yer aldığı Kız Ada...

Hadrianaupolis’te Sağlık Tanrısı Asklepios’un adının geçtiği 1800 yıllık yazıt ortaya çıkarıldı

5 Eylül 2022

5 Eylül 2022

Hadrianaupolis Antik Kenti kazılarında Yunan mitolojisinde Apollon ve Koronis’in oğlu olan sağlık tanrısı Asklepios’un adının geçtiği 1800 yıllık yazıt ortaya...

Norveç’te Thor ve Odin’e Ait 1200 Yıllık Tanrı Evi

10 Ekim 2020

10 Ekim 2020

Norveç’in batı kıyısında, Bergen Üniversitesi Müzesi’nden arkeolog Søren Diinhoff liderliğindeki bir araştırma ekibi tarafından 1.200 yıllık Eski İskandinav tapınağının direk...

Yorumlar
Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

[mc4wp_form id=”621″]