Moğolistan’da II. Göktürk Kağanlığı’nın kurucusu İlteriş Kutluğ Kağan adına dikilen dikili taş üzerinde Eski Türkçe ve Soğdça yazıt bulunduğu Türk Akademisi Başkanı Darhan Kıdıralı dün sosyal medya hesabından “Bars Beg Kağan’ın kayınpederi İlteriş Kağan adına dikilen anıtı bulduk. Yazıtın içeriği, Eski Türkçe ve Soğdca’dır. Haberin devamı yarın Ulanbator’daki basın merkezinde açıklanacak.” diye duyurmuştu.
Uluslararası Türk Akademisi Başkanı Darhan Kıdırali, Moğolistan’da bugün düzenlenen basın toplantısında “Anıt metninden elde edilen bilgilere dayanarak, Nomgon külliyesinin Göktürk Kağanlığını yeniden canlandıran Kül Tigin ve Bilge Kağan’ın babası İlteriş Kutluk Kağan’a ithaf edildiği sonucuna varılmıştır. Ayrıca bu külliye, ‘Türk’ adının ilk kez geçtiği Göktürk döneminin en eski yazılı anıtı olarak kabul edilmektedir” diye konuştu.
Kıdırali, batıdan doğuya oval biçimde inşa edilen külliyenin toplamda 49 metrekare alandan oluştuğunu ifade etti:
“Külliyenin etrafına hendek kazılmış ve buradan toprak yığılarak bir kale inşa edilmiş. Külliyenin batı tarafında, alanın ortasına delikli taştan bir küp (sunak), taştan insan figürleri, iki yavrusu olan aslan heykeli ve iki koyun heykeli bulunmaktadır.”
Bunun yanı sıra külliyenin kapısında 51 balbal taşın sırayla yerleştirildiğini kaydeden Kıdırali, bunlar arasında 5 balbal taşından Aşina ailesine ait “dağ keçisi” sembolünün tespit edildiği bilgisini paylaştı.
Ayrıca külliye içinde bir ibadet yerinin olduğunu kanıtlayan tuğla kalıntıları ile patika üzerine serilen kil kaplamanın da bulunduğunu dile getiren Kıdırali, “İbadet yerinin önünde yazıtın üst kısmı ve kaplumbağa şeklindeki temeli keşfedildi. Bulunan eserin iki yüzünde 12 satırlık eski Türk yazısı, üçüncü yüzünde ise eski Soğd yazısı bulunmaktadır. Keşfe katılan bilim insanları, anıtın metninden ‘Tanrı’, ‘Türk’, ‘Kutluk’, ‘Tümen’ gibi bir dizi kelime tespit edildiğini” söyledi.
Uluslararası Türk Akademisi ve Moğolistan Arkeoloji Enstitüsü’nün Nomgon Vadisi’ndeki ortak bilimsel arkeolojik keşif gezisi kapsamında tespit edilen İlteriş Kutlug Kağan adına dikilen taş üzerindeki yazıt ile ilgili olarak İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatı Bölüm Başkanı Prof. Dr. Mehmet Ölmez, “Bol miktarda çiçek resmi var. 19 satır var. Kutlug Kaga-(n) harfi tam okunamıyor) Turuk kelimeleri okunuyor. Kutlug K’sız yazılmış. Devamı keşke olsaydı. Kaplumbağa kaidesi bulunuyor. Birkaç kez (ok) harfini görüyorum. Basın toplantısında en eski Türk adının geçtiği yazıt olduğu söylendi. Ancak bunu bilmek zor. Çünkü yazıtta tarih yok. Kağanlık damgası işlenmemiş. O aşamaya geçilmemiş ” dedi.
Mehmet Ölmez, Youtube hesabından yaptığı yayında yazıtın daha iyi bir fotoğrafı paylaşılırsa daha net okuma yapabileceklerini dile getirerek, şu an tek tek kelimeleri okuyabiliyorum. Örneğin “Ogulum” (oğlanda olabilir) kelimesi geçiyor. Kop kelimesi yer alıyor daha iyi bir empastaj olursa kelimeleri daha iyi çözebiliriz.
Tarih olmasa bile kağanlık yazıtı olduğunu kabul etmek gerekiyor. Kağanlığa ait daha başka eski yazıtlar çıkacağını düşünüyorum” diye konuştu.
