İran’ın güneyindeki Marvdasht Ovası’nda tespit edilen Sasani dönemine ait kaya yazıtı, geç antik çağda kraliyet törenlerinin hangi tarihlerde düzenlendiğine dair doğrudan bir kayıt sundu. Kireçtaşı kayalıklar üzerine kazınmış metnin, Zerdüşt takviminin kış aylarından Dey ile bağlantılı olduğu belirlendi.
Orta Farsça (Pehlevi) yazısıyla işlenen kısa yazıt, Sasani dönemine tarihlendi. Yüzyıllar boyunca etkili olan doğal aşınma, metnin bir bölümünde ciddi tahribata yol açtı. Buna rağmen korunabilen satırlar, yazıtın askerî bir zaferi ya da hükümdar unvanını değil, resmî bir törenin tarihini kayıt altına aldığını açık biçimde ortaya koydu.
Ritüeli merkeze alan ender bir yazıt
Yazıtı belgeleyen İranlı arkeolog ve tarihçi Abolhassan Atabaki, Sasani epigrafisinde festivallere doğrudan atıf yapan örneklerin son derece sınırlı olduğunu ifade etti. Atabaki’ye göre bu özellik, yazıtı boyutundan bağımsız biçimde önemli kılıyor.
Metnin son bölümünün büyük ölçüde silinmiş olması, yazıtın temel mesajını ortadan kaldırmadı. Mevcut ifadeler, Sasani yönetimi tarafından düzenlenen resmî bir törenin belirli bir tarihe sabitlendiğine işaret etti.
Araştırmacılar, bu tür kayıtların törenleri geçici bir etkinlik olmaktan çıkararak kamusal hafızaya yerleştirdiği görüşünde birleşiyor.
Dey ayı ve kutsal zaman anlayışı
Zerdüşt takviminde Dey ayı, yüce tanrı Ahura Mazda ile ilişkilendirilir. Ay ve gün adlarının çakıştığı tarihlerde kutlanan Deygân şenlikleri, kozmik düzenin sürekliliğini ve kraliyet iktidarının ilahi meşruiyetini simgeler. Yeni keşfedilen yazıt, bu inanç sisteminin yalnızca metinlerde değil, doğrudan peyzaj üzerinde de iz bıraktığını ortaya koyuyor.
Bu durum, Sasani törenlerinin kapalı saray mekânlarıyla sınırlı kalmadığını; bilinçli biçimde seçilmiş doğal alanlarda da görünürlük kazandığını düşündürdü.
Ritüel, takvim ve iktidar
MS 224–651 yılları arasında hüküm süren Sasani İmparatorluğu’nda ritüel ve takvim düzeni, yönetim anlayışının temel unsurları arasında yer aldı. Krallar, siyasi liderliğin yanı sıra inanç ve düzenin koruyucuları olarak konumlandı. Festivaller, bu ideolojik yapının en etkili araçlarından biri hâline geldi.
Bir törenin tarihinin kaya üzerine kazınması, Sasani iktidarının zamanı kutsallaştırma ve bu kutsallık üzerinden otorite kurma çabasının somut bir yansıması olarak değerlendirildi.
Marvdasht Ovası’nda binlerce yıllık süreklilik
Yeni buluntu, Marvdasht Ovası’nın binlerce yıl boyunca taşıdığı siyasal ve sembolik önemi bir kez daha ortaya koydu. Son yıllarda bölgede çok sayıda Sasani dönemi kaya kazıması kayıt altına alındı. Elam, Ahameniş ve Sasani dönemlerine ait 50’den fazla tarihî kalıntı, bu sürekliliği açık biçimde gösterdi.
Bölge, Persepolis’e olan yakınlığıyla biliniyor. Naqsh-e Rostam ve Naqsh-e Rajab gibi kaya anıtları da aynı coğrafyada yer alıyor. Yakındaki Estakhr kalıntıları ise bölgenin geç antik çağdaki siyasal ve dinî rolünü tamamladı.
Sessiz bir yazıt, güçlü bir tarihsel ipucu
Uzmanlara göre bu yazıt, Sasani tören yaşamını anlamak açısından küçük ama kritik bir kanıt niteliği taşıdı. Büyük zaferleri yücelten kabartmaların aksine, bu sade kaya kazıması zamanın, takvimin ve ritüelin nasıl siyasal bir araca dönüştüğünü gözler önüne seriyor.
Kapak Görseli: Tehran Times
