Günümüzde “Beşparmak” adıyla bilinen Latmos Dağı Söke ve Milas ilçeleri arasında yer almakta ve Antik dönem’de Karia Bölgesi’nin kuzeybatı köşesini oluşturmaktaydı. Kuzey kısmı Aydın, güney kısmı ise Muğla ili sınırları içerisinde kalan Latmos Dağı Türkiye’nin en güzel manzaralarına ve en zengin arkeolojisine sahip bölgelerinden biridir.
Bugün denizden 30 km içerde yer alan bu dağ tarih öncesi devirlerde Ege denizinin kıyısında bir körfezdi. Zaman içinde menderes alüvyonlarının bölgede yığılması nedeniyle Bafa gölü oluştu. Bafa gölü ve deniz bağlantısı ortaçağa kadar devam etse de günümüzde bu bağlantıyı yitirmiş durumdadır.
1900 ve 1950 yılları arasında bir çok batılı arkeolog Anadolu’da Prehistorik ve Neolitik yerleşmelerin olmadığını iddaa etmekteydi. 1940 lı yıllardan sonra bölgede yapılan araştırmalar bir çok bilim insanını şaşırtmıştır. Anadolu da ki bir çok kazı süprizlerle arkeologları şaşırtmaya devam etmektedir.
Beşparmak yani antik ismiyle Latmos dağları son yılların en büyük prehistorik buluntu yerlerinden biridir. Bugüne kadar bulunan resim sayısı ise 170’e ulaşmıştır. Bu resimler Küçük Asya’nın batısında prehistorik kaya resimlerinin ilk örnekleridir.
Bu mağara resimleri ilk olarak 1994’te Anneliese Peschlow-Bindokat tarafından keşfedilmiş.1994 yılında Anneliese Peschlow-Bindokat ile birlikte araştırma yapan Murat Ertuğrul Gülyaz ise bulunan kaya resimlerinin kopyalarını çıkartarak çalışmalara destek vermiştir. Araştırmalar Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Gerda Henkel Vakfı’nın destekleri ile gerçekleştirilmiştir.
Beşparmak dağlarındaki kaya resimleri geç neolitik dönemden (Yeni Taş Devri`nden) kalkolitik döneme (Bakır Çağı`na) kadar (M.Ö. 6000 – 5000) süren bir zaman içerisine tarihlendirilebilmiştir ve Ön Asya`da yeni bir kaya resimleri mahalli oluşturmaktadır.
Buzul çağda batı Avrupa`da genellikle hayvan resimleri ağırlıklı olan, Frenk mağara resimlerine nazaran, Beşparmak resimlerinin ana teması insandır. Fakat resimler insanı birey olarak değil, toplumun bir üyesi olarak göstermektedir. Kadın ve erkek resimlerine bakıldığında bunların aileyi ön planda tutan resimler oldukları görülmektedir. Anadolu’da bir yağmur ve bereket kültünün merkezi olan Beşparmak dağının çevresinde bulunmaktadır.
Resimlerin bazılarında düğün sahnesine benzer resimler bulunmaktadır. Bazılarında ise daha küçük olan insanlar vardır ki muhtemelen bu resimdekiler çocuklardır hepsinin aile unsurları olarak değerlendirmek mümkündür. Kadın ve erkekten oluşan çiftler diğer bir deyişle verimlilik simgesi olarak da görülebilir.
İnsanların dışında bu resimlerde hayvan tasvirlerine de rastlanmıştır. Ama burada yine bulunan bir çok mağara resminden farklı olarak av yada avcı sahneleri yerine muhtemelen evcil hayvanlarını resmetmişlerdi. Çevrede bulunan ve o zamanın şartlarında tükettikleri hayvanlardan olduklarını bilinen alageyik ve yabani keçilerden resimler yoktur. Çoğunlukla kuşbakışı çizilmiş hayvanlardır bunlar.
Beşparmak kaya resimleri arasında Karadere Mağarası’nda bulunan resimlerin konu bakımından özel bir yeri bulunmaktadır. Bu resimler katılığı ve büyüleyici etkisiyle diğer aile sahnelerinden çok farklı bir öneme sahiptir. Bu resimde bir kadın ve hayvan dışında hepsi uzun boyunlu çizilmiş erkek figürlerden oluşmakta. Bir çok figürde T biçimli ve anten biçimde kafa süsleri mevcut. Boynuz olarak çizilmiş olabilir. Kaya sanatında boynuz kullanımının yaygınlığı bilindiği için bu olağan bir görüntü. Büyücü yada bir şaman olarak nitelendiriliyorlar. Karaderede’ki resmin dağın tepesindeki iklim tanrıçasının kültü ile ilgili olduğu düşünülüyor.
Bu resimde dördüncü figürün elleri yumruk biçimde yukarı doğru kalkmış durumda. Diğerlerinden daha yüksekte durması ile bir çok araştırmacıya acaba bu figür dağın tepesinin temsilcisi ve iklim tanrısı mıdır? diye düşündürüyor. Tabii bu durum doğruysa bu figür Anadolu iklim tanrısının en erken tasviridir.
Vadide bulunan çok sayıda ve çok çeşitli taş aletler ve seramikler, insanların bu bölgede uzunca bir süre yaşadıklarını gösteriyor.
Kaynak :Peschlow-Bindokat, A. (2006). Tarihöncesi Kaya Resimleri “Latmos Dağları’ndaki Prehistorik Kaya Resimleri”. İstanbul: Vehbi Koç Vakfı Sadberk Hanım Müzesi.
Resimler: https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/aydin/gezilecekyer/latmos—besparmak-daglari
