Ağrı Dağı yüzyıllardır tek bir soruyla anılıyor: Nuh’un Gemisi gerçekten burada mı karaya oturdu?
Bu soru sayısız keşif girişimine, dağ tırmanışına ve tartışmaya yol açtı. Ancak 2025 tarihli yeni bir akademik çalışma, tartışmayı bambaşka bir noktaya taşıyor. Araştırma, geminin fiziksel kalıntılarını aramak yerine, Ağrı Dağı’nın Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam’daki anlam katmanlarını karşılaştırmalı biçimde inceliyor.
Mesele artık yalnızca “Gemi nerede?” değil.
Asıl soru şu: Arkeolojik kanıt olmamasına rağmen Ağrı Dağı neden hâlâ bu kadar merkezi?
Yahudi Geleneğinde “Ararat Dağları”
Tevrat’ın Tekvin (Genesis) bölümünde geminin “Ararat dağlarına” oturduğu belirtilir. Buradaki ifade tek bir zirveyi değil, tarihsel olarak Urartu bölgesiyle ilişkilendirilen geniş bir coğrafyayı işaret eder.
Yahudi yorum geleneğinde ise odak noktası coğrafi kesinlikten çok teolojik anlamdır. Tufan anlatısı; ilahi adalet, insanın sorumluluğu ve ahitleşme kavramları çerçevesinde değerlendirilir.
Gemi’nin hangi zirveye indiği meselesi, geleneksel Yahudi düşüncesinde merkezi bir tartışma değildir. Önemli olan, yıkımdan sonra gelen yeniden başlangıç fikridir.
Bu yaklaşım, ilerleyen dönemlerde ortaya çıkan “fiziksel kalıntı arayışı”ndan belirgin biçimde ayrılır.
Hristiyanlıkta Zirveye Yönelen Arayış
Hristiyan dünyasında zamanla Ararat ifadesi bugünkü Ağrı Dağı ile özdeşleştirildi. Orta Çağ’dan itibaren dağa yönelik hac girişimleri ve keşif anlatıları ortaya çıktı. 19. ve 20. yüzyıllarda ise modern keşif ekipleri bölgede araştırmalar yürüttü.
Ancak bugüne kadar bilimsel olarak doğrulanmış herhangi bir gemi kalıntısı tespit edilemedi.
Jeolojik gerçekler bu durumu açıklayabilir. Ağrı Dağı bir stratovolkandır. Lav akıntıları, buzul hareketleri, çığlar ve sert iklim koşulları yüksek irtifada organik materyalin korunmasını son derece zorlaştırır.
Buna rağmen Hristiyan teolojisinde Ağrı Dağı’nın önemi yalnızca maddi kanıta dayanmaz. Dağ, tufandan sonra gelen ilahi merhametin sembolü olarak görülür. Yargının bittiği, yeni bir başlangıcın başladığı yer olarak yorumlanır.
İslam’da Cudi Dağı Vurgusu
Kur’an-ı Kerim’de ise geminin “Cudi” üzerine oturduğu belirtilir. Ağrı Dağı adı geçmez. İslam âlimleri Cudi’nin konumu üzerine farklı görüşler ileri sürmüş, çoğunlukla Güneydoğu Anadolu’daki bir dağla ilişkilendirmiştir.
Ancak İslam geleneğinde coğrafi konumdan çok ahlaki mesaj ön plandadır. Nuh kıssası sabır, tebliğ ve bireysel iman sorumluluğu çerçevesinde değerlendirilir.
Özellikle Nuh’un oğlunun kurtulmaması vurgulanır. Bu ayrıntı, soy bağı değil, inancın belirleyici olduğunu gösterir.
Dolayısıyla İslamî anlatıda dağın kendisi merkezde değildir. Mesaj merkezdir.
Ermeni Hafızasında Ağrı Dağı
Ağrı Dağı’nın anlamı yalnızca kutsal metinlerle sınırlı değildir. Ermeni tarih yazımında ve kültürel hafızasında dağ, kimlik ve süreklilik sembolü olarak yer alır. Bugün Türkiye sınırları içinde olmasına rağmen Erivan’dan görülebilir; Ermenistan’ın ulusal armasında yer alır.
Orta Çağ kroniklerinde Ermenilerin soyunun Nuh’un oğullarına dayandırıldığına dair anlatılar bulunur. Bu çerçevede Ağrı Dağı, yalnızca tufanın sonu değil, medeniyetin yeniden başladığı yer olarak tasvir edilir.
Coğrafi mesafe ile kültürel yakınlık arasındaki bu gerilim, dağın sembolik gücünü artırır.
Arkeolojik Sessizlik ve Süregelen Tartışma
Arkeoloji açısından bakıldığında Ağrı Dağı’nda doğrulanmış bir gemi kalıntısı bulunmamaktadır. Buzul hareketleri ve volkanik yapı, sistematik kazı ve araştırmayı zorlaştırır.
Ancak dikkat çekici olan şudur: Fiziksel kanıtın yokluğu anlatının etkisini azaltmamıştır.
Ağrı Dağı; Yahudi geleneğinde ahdin coğrafyası, Hristiyanlıkta kurtuluşun sembolü, İslam’da ise ahlaki dersin arka planı olarak varlığını sürdürür. Aynı dağ, farklı teolojik önceliklerle anlam kazanır.
Yeni çalışma, tartışmayı “Gemi orada mı?” sorusundan çıkarıp, “Ağrı Dağı nasıl bu kadar güçlü bir simgeye dönüştü?” sorusuna yöneltiyor.
Belki de asıl mesele, buzulların altında kalmış olası kalıntılar değil; yüzyıllardır canlı kalan bir anlatının gücüdür.
Bu makale de, A. Efe’nin “An assessment of Mount Ararat’s role in the narrative of Noah’s Ark: historical, religious and political perspectives” başlıklı çalışmasından (Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(2), 2025, s. 261–290) yararlanılmıştır. https://doi.org/10.31463/aicusbed.1646109
