Diyarbakır’ın Ergani ilçesindeki Çayönü Höyüğü kazılarında, yaklaşık 5.000 yıl önce meydana gelen bir depremin etkisiyle yıkılmış bir yapı gün yüzüne çıkarıldı.
Keşif, Anadolu’nun en eski tarım yerleşimlerinden birinde yaşanan doğal bir felaketin izlerini ortaya koyarak, bölgedeki tarih öncesi yerleşimlerin kaderine ışık tutuyor.
Depremle Yıkılmış 5 Bin Yıllık Yapı
2024 yılı kazı sezonunda ortaya çıkarılan dikdörtgen planlı yapının güney duvarı, kuzeye doğru blok halinde devrilmiş durumda bulundu.
Kazı Başkanı ve Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Müzecilik Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Savaş Sarıaltun, yıkımın yönü ve biçiminin açık şekilde deprem sonucu oluştuğunu belirtti:
“Dikdörtgen yapının taş temelli kerpiç duvarının kuzeye doğru blok halinde devrilmesi, sarsıntının kuzeyden geldiğini düşündürüyor. Yapının deprem sırasında yıkıldığı açıkça görülüyor.”
Yapı içinde günlük yaşama ait hiçbir kalıntıya rastlanmaması, o dönemde yapının zaten terk edilmiş olduğunu gösteriyor.
Sarıaltun, “Yerleşimin MÖ 2800’lerden sonra kısmen terk edildiğini biliyoruz. Bu yapının da o süreçte boş kaldığı, zamanla doğal etkenlerle zayıfladığı ve daha sonra yaşanan bir depremle tamamen yıkıldığı anlaşılıyor.” dedi.
Kırmızı Toprak, Binlerce Yılın Tanığı
Kazılarda ortaya çıkan kerpiç tuğlaların kırmızımsı rengi dikkat çekti. Yapılan analizlerde bu rengin, yangın değil, hematit (demir oksit) içeren yerel topraktan kaynaklandığı belirlendi.
Sarıaltun, “Kırmızı tonun nedeni bölgedeki hematitli toprak. Kerpiçler bu toprakla yoğrularak yapılmış. Yangın izi yok; bu renk, Çayönü’nün toprağının doğal pigmentinden geliyor” ifadelerini kullandı.
Bu bulgu, hem o dönemin yapı teknikleri hakkında bilgi sunuyor hem de binlerce yıl önceki çevresel koşulların izlerini taşıyor.
Neolitik’ten Tunç Çağı’na Uzanan Yaşam İzleri
Çayönü Höyüğü, MÖ 10.200–7.000 yılları arasındaki kesintisiz yerleşimiyle, insanlık tarihinin ilk tarım ve hayvancılık toplumlarından birini barındırıyordu.
Yeni keşfedilen deprem izleri ise yerleşimin İlk Tunç Çağı’nda (yaklaşık MÖ 2800 civarı) da yeniden kullanıldığını gösteriyor.
Bu durum, Çayönü’nün yalnızca Neolitik dönemin değil, aynı zamanda daha sonraki kültürel ve doğal dönüşümlerin de merkezi olduğunu kanıtlıyor.
Anadolu’nun Derin Zamanlarına Bir Bakış
Kazı alanında bulunan bu yıkıntı, yalnızca bir yapının değil, tarihin en eski depremlerinden birinin izlerini taşıyor.
Binlerce yıl önce Anadolu’da yaşayan toplulukların doğayla kurduğu ilişkiyi, direncini ve kırılganlığını gösteren bu bulgu, Çayönü’nün insanlık tarihindeki önemini bir kez daha hatırlatıyor.
Diyarbakır’ın Ergani ilçesindeki Çayönü Höyüğü kazı alanı genel görünüm. | Fotoğraf: IHA
