Müzik dünyanın evrensel dilidir. Atalarımızın bizden binlerce yıl önce güzel seslerin cazibesine kapılıp kapılmadığını bilmemiz mümkün değil. Ama bildiğimiz ve emin olduğumuz bir şey var ki onlarda güzel seslere en az bizim kadar meraklıydılar. Yaptıkları müzik aletlerinin bu şekilde tanımlandığını bilmeseler de.
Slovenyalı arkeologlar tarafından bulunan “Neandertal flütü” en az 60.000 yaşında olabilir. Araştırmacılar 1995 yılında bulunmuş olan bu eşyanın Neandertaller tarafından yapılmış olduğuna inanıyor. Almanya’da bilim adamları , bir Homo sapiens’in ellerinin yaklaşık 42.000 yıl önce yapmış olabileceği “kuş kemiği flütlerini” ortaya çıkardılar.
Bugün kullanılan nefesli enstürümanlara çok benzeyen bu eşyaların tanımlanmasına bazı bilim adamları halen karşı çıkmaktadır. Fakat günümüzde kullandıklarımızın neredeyse aynı mantıkla yapılmışlardır. Düzgünce delinmiş ve parmak delikleriyle tamamlanmıştır.
Müzikle etkileşim için sadece nefesli flütlerden bahsetmek doğru olmasada bu eşyaların tam olarak neyi ifade ettiklerini çıkarımlıyoruz. Fakat bazı eşyaların gerçekten müzik için yapılıp yapılmadığını anlayamadığımız da oluyor.
Örneğin isveçte bulunan “vızıltı kemikleri” buna en güzel örnek. Bu ilginç nesne, ortasında bir delik bulunan küçük, dikdörtgen bir domuz kemiğinden yapılmıştır. Bir kişi, kemiğin içinden bir ilmeğe bağlı bir ip geçirir, böylece uçları tutabilir ve kemiği havada asılı tutabilir. İpleri bükün ve sonra gerin ve kemik dönerek havanın titremesine ve alçak, hırıltılı bir bzzzz oluşturmasına neden olur.
Johannesburg’daki Witwatersrand Üniversitesi’nden arkeolog Joshua Kumbani ve meslektaşlarının çalışmalarında eski insanların müziği nasıl kullandıklarına dair bir araştırma yürütüyor.
Kumbani, danışmanı arkeolog Sarah Wurz ile birlikte, bir zamanlar insanların, 9.600 ila 5.400 yıl öncesine ait insan kalıntıları ve kemik, kabuk ve yumurta kabuğu süslemeleriyle zengin bir katmana gömülü ses çıkarmak için kullandıkları bir enstrüman belirlediklerine inanıyor. Bu keşif pek çok düzeyde önemlidir. Kumbani, “İnsanların onu müzikal amaçlarla kullanmaları veya bu eserlerin cenazelerde ölülerini gömdüklerinde kullanılmış olma ihtimali olabilir” diye varsayıyor.
Çalışma, yaklaşık 2000 yıl önce metal işlemenin tanıtılmasıyla sona eren bir dönem olan Taş Devri’nden Güney Afrika’da ses üreten eserlerin ilk bilimsel kanıtını sunuyor. Bu “ilk” biraz şaşırtıcı. Güney Afrika, arkeolojiye erken dönem insan yaratıcılığına hitap eden çok sayıda bulgu sağladı. Örneğin, bölgede 100.000 yıl önce yaşayan insanların , sanatsal çabalar sağlamış olabilecek aşı boyası, kemik ve değirmen taşlarından oluşan küçük ” boya fabrikaları” yarattığına dair kanıtlar var. Aynı sitede bulunan ve 70.000 yıldan daha eski bir tarihe dayanan kazınmış nesneler , yaratıcılarının sembolik düşüncesine işaret ediyor.
Yine de konu müzik olduğunda, arkeolojik kayıtlar gizemli bir şekilde sessiz kaldı. Yine Witwatersrand Üniversitesi’nden Wurz, “Müzik hepimiz için çok ortaktır” diyor. “Temeldir.” Öyleyse, geçmiş bin yıllık insanların müziği olmasaydı bu tuhaf olurdu.
Bunun yerine, Güney Afrika’nın müzik aletlerinin fark edilmemiş olması mümkündür. Sorunun bir kısmı tanımlamada. Bir şeyin gürültü yapıp yapmadığını ve yaratıcıları için “müzikal” olarak kabul edilip edilmediğini belirlemek küçük bir başarı değil.
Ek olarak, bu bölgedeki ilk arkeologlar birçok yerde temel teknikler kullandılar. Wurz, birçok arkeologun o dönemde mevcut olan yaklaşımlarla ellerinden gelenin en iyisini yaptığını, ancak bir zamanlar eski insanların yaşadığı sitelerdeki müzik kanıtlarını dikkate almadığını ileri sürüyor. Kısacası, yeraltında hapsolmuş bir ses bilgisi korosu olabileceğinin farkında değildiler.
Güney Afrika’da arkeologlar, Taş Devri bölgelerinde bir dizi kemik tüpü keşfettiler, ancak bu nesnelerde parmak delikleri bulunmadığından, araştırmacılar eserleri boncuk veya kolye olarak etiketlediler. Kumbani, bu öğelerin ses çıkarmış olabileceğini düşünüyor – ancak olası bir enstrümanı belirlemek zor. Ne de olsa modern müzik akademisyenleri, çeşitli kültürlerin neyin armonik, melodik veya müzikal göründüğüne dair oldukça farklı kavramlara sahip olduğuna işaret edeceklerdir.
Öyleyse, herhangi bir nesnenin bir enstrüman olarak tasarlanıp tasarlanmadığını veya hatta ses üretmek için kullanılıp kullanılmadığını nasıl bilebilir?
Lund, belirli bir nesnenin kasıtlı olarak ses üretmek için kullanılmasının ne kadar olası olduğunu belirlemek için bir sınıflandırma sistemi geliştirdi. Delikli açık uçlu bir silindir, başka hiçbir amacı açık olmaksızın bir oluk gibi görünmektedir. Ama bir halka halkası bir bilezik, bir çıngırak veya her ikisi de olabilirdi. Lund’un deneysel çabaları, başka türlü tanıdık görünen eserler için yeni olası geçmişleri aydınlattı.
Lund vızıltı kemiği için “Bu harika bir enstrüman” diyor. “İskandinav ülkelerinde hala yaşayan insanlar var, en eski kuşak, büyükanne ve büyükbabalarının onlara nasıl ‘vızıltı kemikleri’ yapacaklarını söylediklerinde size bunu anlatabilecek insanlar var. Yine de Lund’un çalışmasından önce arkeologlar bunların sadece düğme olduklarını varsaymışlardı.
Lund’un öncü çabaları bu alandaki diğer kişiler için bir şablon oluşturdu. Müzik arkeologları, tarihi nesnelerin titiz kopyalarını oluşturarak bu öğelerden ses oluşturmayı deneyebilir ve ardından belirli bir öğenin bu gürültüyü üretmek için kullanılmış olma olasılığını sınıflandırabilir.
Yeni teknolojik gelişmeler, bir müzik arkeoloğunun bir nesnenin ses üretip üretmediğine ilişkin durumunu da destekleyebilir: Tekrarlanan kullanım nesneler üzerinde anlatı işaretleri bırakır, tarihlerini mırıldanan mikroskobik sürtünme izleri.
2017’de Kumbani ve Wurz, güney Cape’deki Taş Devri sitelerinde bulunan eserleri kullanarak Lund’a benzer bir projeye girişmeye karar verdiler. 40 yıldan fazla bir süre önce Lund gibi, bölgenin zengin arkeolojik kayıtlarında diğer arkeologlar tarafından gözden kaçan sağlam araçlar olup olmadığını merak ettiler.
Kumbani ve meslektaşları bulunan eşyaların müzikal özellikler taşıyıp taşımadığını anlamak için deneyler yaptılar. Buldukları sonuçlarda seslerin müzikal olmadığını onayladılar. Ama bu onları yeniden ilk soruya geri götürdü “ama şu soruya geri dönüyor:” Müzik nedir? İnsanlar müziği farklı şekillerde algılıyor.”
İnsanlığın ilk yeniliklerinin birçoğunun kalıntılarının bulunduğu Güney Afrika’da, yüzlerce tanınmayan ses üreten eser olabilir.
Makalenin tamamını okumak isterseniz https://www.sapiens.org/archaeology/archaeology-sound-tools/ sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
