Anadolu’nun en önemli Neolitik yerleşimlerinden biri olan Çatalhöyük, bu kez kazılarıyla değil, toplumsal yapıya dair ezber bozan bilimsel sonuçlarıyla uluslararası gündeme taşındı. Yerleşimde yürütülen kapsamlı bir genetik araştırma, Polonya’da arkeologlar tarafından 2025 yılının en önemli yabancı arkeolojik çalışması seçildi.
Ödül, Polonya’nın en görünür arkeoloji platformlarından biri olan Archeologiczne Sensacje 2025 kapsamında verildi.
Kadın Merkezli Neolitik Yaşam Modeli
Jüri, Çatalhöyük çalışmasını özellikle Neolitik hane yapısının kadınlar etrafında örgütlendiğini ortaya koyan genetik kanıtlar nedeniyle ödüle değer buldu. Araştırmada, yerleşimde gömülü 131 bireye ait antik DNA örnekleri analiz edildi. Sonuçlar, akrabalık ilişkilerinin istisnasız biçimde anne hattı üzerinden sürdüğünü gösterdi.
Bu veriler, erkeklerin daha hareketli bir yaşam sürerken, kadınların yerleşimde kalıcı olduğunu; hane devamlılığı, soy ve mekânsal sürekliliğin kadınlar üzerinden kurulduğunu ortaya koyuyor. Bulgular, uzun yıllardır geçerli kabul edilen erkek egemen Neolitik toplum modeliyle açık biçimde çelişiyor.
Türk Bilim İnsanlarının Liderliğinde Uluslararası Ekip
Ödüle layık görülen çalışmaya, genetik alanındaki araştırmalarıyla tanınan Prof. Dr. Mehmet Somel liderlik etti. Proje, Orta Doğu Teknik Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi bünyesinde yürütüldü.
Ekipte ayrıca, Çatalhöyük’te 25 yılı aşkın süredir Polonya araştırma misyonunu yöneten Prof. Dr. Arkadiusz Marciniak ile genetikçi ve arkeolog Dr. Maciej Chyleński de yer aldı. Her iki isim de Adam Mickiewicz Üniversitesi bünyesinde çalışıyor.
Uzun soluklu bu iş birliği sayesinde, genetik veriler arkeolojik bağlamdan koparılmadan, doğrudan hane yapıları ve gömü pratikleriyle birlikte yorumlandı.
Bilim Dünyasında Geniş Yankı
Araştırmanın sonuçları, dünyanın en saygın bilim dergilerinden biri olan Science’ta yayımlandı. Jüriye göre çalışmayı öne çıkaran unsur, yalnızca ulaşılan sonuçlar değil; antik DNA verilerinin, hane arkeolojisiyle bütünleşik biçimde kullanılması oldu.
Genetik, bu çalışmada bağımsız bir veri seti olarak değil; akrabalık, hareketlilik ve toplumsal süreklilik gibi temel sorulara yanıt veren bir araç olarak ele alındı.
Çatalhöyük Yeniden Düşündürmeye Devam Ediyor
Çatalhöyük, uzun yıllardır yerleşik yaşamın ve erken tarım toplumlarının anlaşılmasında temel referans noktalarından biri. Polonya’dan gelen bu ödül, yerleşimin önemini bir kez daha teyit ederken, Neolitik toplumlara dair modellerin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini de ortaya koyuyor.
Kadınların Neolitik hane yapısının merkezinde yer aldığını gösteren bu çalışma, yalnızca Anadolu için değil, erken tarım toplumlarının tamamı için yeni bir tartışma zemini açıyor.
Uluslararası ödül, Çatalhöyük’ün insanlık tarihine dair küresel tartışmaları şekillendirmeye devam ettiğini bir kez daha gözler önüne seriyor.
