Diyarbakır’ın Çınar ilçesindeki 3 bin yıllık Zerzevan Kalesi’nde, Roma İmparatorluğu dönemine ait 1.800 yıllık bir su dağıtım sistemi gün yüzüne çıkarıldı. Antik mühendislik harikası bu sistem, dönemin ileri düzey mimari ve hidrolik bilgisini ortaya koyarken, bölgenin hem askeri hem de kültürel geçmişine ışık tutuyor.
Mithras Tapınağı’ndan Tonozlu Sarnıçlara Uzanan Su Ağı
124 metre yüksekliğindeki kayalık bir tepe üzerinde stratejik konumda yer alan Zerzevan Kalesi, Roma’nın doğu sınırındaki en önemli askeri yerleşimlerden biri olarak biliniyor. Son yıllarda yürütülen kazılarda yer altı kilisesi, 400 kişilik sığınak ve dünyanın bilinen son Mithras Tapınağı gibi birçok dikkat çekici yapının ardından bu kez su mimarisine dair çarpıcı bulgular ortaya çıkarıldı.
Kazı Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun’un verdiği bilgilere göre, kalede toplam 63 su sarnıcı bulunuyor. Bunlardan en büyüğü olan tonozlu sarnıç, yaklaşık 4 bin ton su kapasitesine sahip. Yeni keşfedilen su dağıtım sistemi sayesinde, bu dev sarnıçlardan gelen suyun kalenin farklı bölümlerine—konutlara, kamu binalarına ve hatta Mithras Tapınağı’na—nasıl ulaştırıldığı netlik kazandı.
Künk Borular ve Basınç Sistemiyle Yükseğe Taşınan Su
Su, kilometrelerce uzaktaki üç farklı kaynaktan taş kemerler ve yer altı kanalları aracılığıyla kaleye ulaştırılıyordu. En dikkat çekici bulgulardan biri ise pişmiş topraktan yapılmış künk boruların ortaya çıkarılması oldu. Bu borular aracılığıyla su, basınç sistemiyle yüksek kotlardaki yapılara kadar ulaştırılıyordu.
Tonozlu sarnıcın içinde yer alan küçük bir şelale yapısı ve onun bağlı olduğu kanallar, bu sistemin yalnızca işlevsel değil, aynı zamanda estetik ve ritüel amaçlı da tasarlanmış olabileceğini düşündürüyor.
Yer Altında Bir Şehir, Yer Üstünde Roma’nın Sınır Garnizonu
Roma’nın doğu sınırındaki askeri ve dini yaşamın önemli bir kesitini sunan Zerzevan Kalesi, yalnızca yüzeydeki yapılarıyla değil, yer altındaki devasa kompleksleriyle de dikkat çekiyor. Kuşatma dönemlerinde 10 binlerce kişinin barınabileceği kadar suyun depolanabildiği bu sistem, aynı zamanda bölgedeki Roma mühendislik bilgisi hakkında eşsiz veriler sağlıyor.
Mithras Ayinlerinden Askerî Lojistiğe: Su, Hayatın Ta Kendisi
Kazılarda bulunan matara parçaları, sistemin yalnızca altyapı değil, aynı zamanda günlük yaşamla birebir ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Askerlerin ve sivil halkın suyu yanında taşımasına imkân veren bu bulgular, yaşamın en temel kaynağı olan suyun askeri lojistikten dini ayinlere kadar her alanda nasıl kullanıldığını belgelemekte.
Kapak fotoğrafı: Zerzevan Kalesi’nde görevli arkeologlar, Roma dönemine ait 1.800 yıllık su dağıtım sistemine ait künk borular ve kanal ağını gün yüzüne çıkarırken. Fotoğraf: AA
