Aydın’ın Sultanhisar ilçesinde yer alan Nysa Antik Kenti, Roma döneminde bilginin kent yaşamıyla nasıl iç içe geçtiğini gösteren çarpıcı bir keşifle yeniden gündemde. Batı Anadolu’nun en iyi korunmuş antik kütüphanelerinden birine ulaşımı sağlayan ve yaklaşık 1.800 yıl öncesine tarihlenen mermer basamaklar, 2025 kazı sezonunda ortaya çıkarıldı.
Bu bulgu, yalnızca mimari bir ayrıntıyı değil, aynı zamanda antik çağda eğitimin ve kültürün kent planlamasındaki yerini de somut biçimde gözler önüne seriyor.
“İki Yakalı” Bir Eğitim Kenti
Yaklaşık 2.300 yıllık geçmişe sahip Nysa, dar bir vadi üzerine iki yakaya yayılmış özgün yerleşim planı nedeniyle antik kaynaklarda “iki yakalı kent” olarak anılıyor. Tiyatro, stadion, gymnasium, agora, meclis yapıları, geniş caddeler ve Akharaka Kutsal Alanı ile Nysa, Roma döneminde yalnızca bir yerleşim değil, aynı zamanda güçlü bir eğitim ve kültür merkezi olarak öne çıkıyor.
Antik çağın ünlü coğrafyacısı Strabon’un burada eğitim almış olması, kentin entelektüel kimliğini daha da anlamlı kılıyor.
Kazılar, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Prof. Dr. Serdar Hakan Öztaner başkanlığında yürütülmekte.
Kütüphaneye Giden Eksik Parça Tamamlandı
Nysa Kütüphanesi bugüne kadar mimarisiyle hayranlık uyandırsa da, yapının ana caddeyle nasıl ilişkilendiği uzun süredir bilinmiyordu. İşte yeni keşif, bu soruya doğrudan yanıt veriyor.
“Ana cadde üzerindeki kazılarımız kütüphanenin aksına ulaştığında, caddeden kütüphaneye çıkışı sağlayan basamakları ortaya çıkardık,”
diyen Prof. Dr. Öztaner,
“Yaklaşık iki metrelik kot farkının nasıl aşıldığını bilmiyorduk. Bu basamaklar, bu açıdan bizim için çok önemli bir buluş oldu.” dedi.
Ortaya çıkarılan yapı, beş mermer basamaktan oluşuyor. Bu basamaklar, doğrudan kütüphanenin önünde yer alan mermer döşeli avluya ulaşıyor ve kütüphanenin bulunduğu adanın tam merkezinde konumlanıyor.
Roma Kent Dokusu İçinde Bilgi
Arkeolojik veriler, kütüphanenin MS 130 civarında inşa edildiğini gösteriyor. Buna karşın Nysa’nın cadde ve sokak sisteminin, Roma İmparatoru Augustus döneminden itibaren var olduğu biliniyor. Bu durum, kütüphaneye çıkan basamakların 2. yüzyılda, mevcut kent dokusuna bilinçli bir şekilde eklendiğini ortaya koyuyor.
“Bu basamaklar, kütüphanenin kentten kopuk bir yapı olmadığını gösteriyor,”
diye vurgulayan Öztaner,
“Bilgi, Nysa’da ana caddenin tam üzerinde, günlük yaşamın içindeydi.” şeklinde ifade etti.
Batı Anadolu’nun En İyi Korunan Kütüphanelerinden Biri
Nysa Kütüphanesi, Efes’teki ünlü Celsus Kütüphanesi’nden sonra inşa edilmiş olsa da, günümüze ulaşan durumu sayesinde Batı Anadolu’nun en iyi korunmuş antik kütüphanelerinden biri olarak kabul edilmekte.
Antik kaynaklar, yapıda 16 kitap rafı bulunduğunu ve dönemin önemli el yazmalarının burada saklandığını aktarmakta. Bu yönüyle kütüphane, yalnızca mimari bir anıt değil; Roma dünyasında bilginin üretildiği ve paylaşıldığı canlı bir merkezdi.
Taştan Bir Mesaj
Gün yüzüne çıkarılan basamaklar, boyut olarak mütevazı olsa da taşıdığı anlam oldukça büyük. Ana caddeden yükselerek kütüphaneye ulaşan bu yol, Roma döneminde eğitimin ve entelektüel yaşamın kentin kalbinde yer aldığını açıkça gösteriyor.
Yaklaşık 1.800 yıl sonra, Nysa’da bilginin yolu bir kez daha görünür hâle gelmiş durumda.
