3 July 2022 Gelecek Geçmişin Ürünüdür

İran’ın efsanevi harap şehri “Susa”

Antik Susa, dünyanın en eski şehirlerinden biridir. Elam, Pers ve Part imparatorlukları eskiden, şimdi çağdaş Shush şehri tarafından sınırlanan şehre hükmetmişlerdi.

Susa, Ester Kitabında ve diğer İncil yazılarında Shushan olarak adlandırılır. Dicle nehrinin yaklaşık 250 kilometre doğusunda, Kharkeh ve Dez nehirleri arasında, aşağı Zagros sıradağlarına yakın bir yerde bulunmaktadır.

Arkeolojik kanıtlar, Susa’nın M. Ö. 4200’den beri sürekli olarak yerleşim gördüğünü göstermektedir. Ayrıca Susa’da M.Ö. 7000 yıllarında iskan edilmiş bir köyün izlerine de rastlanmıştır.

Susa’nın çömlekçileri, erken dönemde rakipsiz kaliteli çanak çömlek ürettiler ve bunları kuş, dağ keçisi ve diğer hayvan motifleriyle süslediler. Şehir dördüncü binyılda (“Uruk Dönemi”) Elam’ın başkenti olmuş ve zaman zaman güney Irak’taki Sümer ve Akad şehirleriyle rekabet edebilmiştir.

Şehrin kendisi doğuya doğru, şehrin şimdi Kraliyet Şehri olarak adlandırılan kısmına doğru genişledi. Yazılı bilgilerden, burada bir zigguratın olması gerektiğini biliyoruz. Üçüncü bölüm ise daha doğuda bulunan esnaf alanıdır.

Susa dünyanın en eski şehirlerinden biridir.
Susa dünyanın en eski şehirlerinden biridir.

Erken döneme baktığımız zaman karşımıza ilk çıkan hanedanlık Awan hanedanlığıdır. Awan hanedanının üçüncü bin yılın son çeyreğinde Elam’ı yönettiği bilinmektedir; onlar kısa süreliğine Susa’yı kendi krallığına çekmeyi başaran Akkad hanedanının Sargon’unun çağdaşlarıydı. Ancak Awan kralları özgürlüklerini yeniden kazanmayı başardılar.

Gutiler dağlardan inip Elam ve Mezopotamya’nın alüvyonlu ovalarında yıkıma yol açtığında, Awan krallığı da dağıldı.

Elam, Eski Babil İmparatorluğu’nun dağılmasından sonra tekrar bağımsız  hale geldi ve büyük olasılıkla Anšan’dan yeni bir hanedan, Elam’da kontrolü ele geçirdi. Kidinuidler  İgehalkids ve Šutrukids tarafından el değiştirdi. Susa, bu hanedanlıklar  altında çok gelişti.

Büyük Cyrus tarafından fethedildikten sonra, Pers hükümdarlarının kışlık evi olarak kullanıldı. M. Ö. 538 veya 539’da Büyük Cyrus II, Susa’yı Pers İmparatorluğu’na dahil etti.

Susa, İran.
Susa, İran’daki antik kalıntılar ( UNESCO)

Cyrus’un haleflerinden biri olan Kral Darius (522-486), saraylarından birini Susa’da inşa etti. Sarayın DSf olarak bilinen yazıtı, Darius’un inşasını anlatıyor. Susa şüphesiz en sevdiği saraydı. Ahameniş imparatorluğu hakkında kapsamlı bilgiler veren Yunanlı bilgin Halikarnaslı Herodot” başka bir başkent bilinmiyordu. Kral Darius başka bir başkent kurmayacak kadar Susa’yı sevmiş olmalı” diye aktarmıştır.

Söylentilere göre, Makedonyalı İskender M. Ö. 330 yılında Susa’yı ele geçirmiş, şehri yağmalamış ve hazineden yaklaşık 40.000 talant altın ve gümüşü ele geçirmiştir. Büyük İskender’in Babil’i tercih etmesi Susan’ın düşüşünü başlattı ve kısa süre sonra bir isyandan sonra şehir yerle bir edildi. Bununla da yetinmeyen İskender ayrıca burada evlenmiştir. Daha sonra II. Sapor (309-379) tarafından yeniden inşa edildi ve Iranshahr Shapur olarak yeniden adlandırıldı ve daha sonra 645’teki Arap işgaline direnmeye yardımcı oldu.

Şehir, Ahameniş İmparatorluğu’nun çöküşü ve Susa’da hüküm süren Büyük İskender’in evlenmesiyle Seleukos imparatorluğunun bir parçası oldu. Eulaeus’ta artık Seleucia olarak biliniyordu. Darius’un sarayının yanına Yunan tarzı bir saray inşa edildi. İdari merkez ise kentin güney kesiminde yer almakta olup, hemen hemen tüm Yunan ve Part yazıtlarının ortaya çıkarıldığı bir yerdir. Part çağında, şehir sikke bastı.

Sasani döneminde şehrin büyük bir Hıristiyan nüfusu vardı. Nüfusu Iwan-e Karkheh’e aktaran Sasani Kralı II. Şapur tarafından yağmalandı. Susa, M. S. 13. yüzyıla kadar hala önemli şehirlerden biriydi.

Susa'da sırlı silisli tuğlalar, c. Bir Ahameniş askerini tasvir eden MÖ 510 (Wikimedia Commons)
Susa’da sırlı silisli tuğlalar, c. Bir Ahameniş askerini tasvir eden M. .Ö 510 (Wikimedia Commons)

Kutsal Kitaplarda Susa

Susa, İncil’de Agagit Haman’ın Pers Yahudilerini yok etmeyi planladığı Ester hikayesinde geçer. Efsaneye göre, Ester kocası Pers Kralı Ahasuerus’u Haman’ın komplosunu engellemeye ikna ederek Haman’ı alt etti. Antik kökenlere göre, bahsedilen olay, her yıl kostümlü partiler ve diğer kutlamalarla karakterize edilen Yahudi Purim festivalinde anılır.

Susa ayrıca, Nebukadnezar’ın Kudüs’e saldırmasının ardından çok sayıda Yahudi’nin rehin alındığı Babil esareti sırasında MÖ 6. yüzyılda şehirde ikamet eden Nehemya ve Daniel’in kitaplarında da bahsedilir. Shush-Daniel mezarının Daniel’in kendisi olduğu söylenir. Bazılarının daha önce bir taş ‘Davut Yıldızı’ olduğuna inandığı sıra dışı bir beyaz koni ile örtülüdür.

Susa ayrıca Daniel’in Belşatsar’ın üçüncü yılında gördüğü bir koç ve bir keçiyle bağlantılıydı. Esther’e göre Shushan, eskiden görkemli sütunlardan oluşan büyük bir salonu ve son derece çarpıcı bir cephesi olan muhteşem bir saraya sahipti. Kalıntılarda ortaya çıkarılan yazıtlara göre saray, Pers kralları Darius ve Artaxerxes tarafından yaptırılmıştır. Çeşitli kaynaklarda Lübnan’dan ahşap, Gandara’dan tik, Sardeis ve Baktriya’dan gelen altından söz edilirken, renkli sırlı tuğla paneller günümüzde de kalıntılarda görülebilmektedir.

Susa’da 1854’teki ilk sondajların ardından, 1884’te sistematik kazı başladı. Jacques de Morgan liderliğindeki Fransız arkeologlar, kendilerini korumak için Haçlı tarzı bir kale inşa ettiler. Araştırmalar yirminci yüzyıla kadar devam etmiştir. Ne yazık ki, kalıntılar Birinci Körfez Savaşı sırasında kısmen tahrip olmuştur.

Kaynak

R. Boucharlat, “Suse à l’ époque sassanide”, içinde: Mezopotamya 22 (1987) 316-322
R. Boucharlat, “Suse et la Susiane à l’ époque achémenide. Données archéologiques”, içinde: Ahameniş Tarihi 4 (1990) 149-175

Banner
Benzer Yazılar

Amerika’da Az Bilinen Bir Uygarlık, Eski Mısır Kadar Piramitler İnşa Etti

26 Haziran 2022

26 Haziran 2022

Hepimiz en eski piramitlerin Mısır’da yapıldığını düşünüyoruz. Yeryüzünde Mısır ile aynı zamanda yapılmış başka piramitler de bulunuyor. Ancak, bu piramitler...

Hitit büyü ritüellerinde nesneler ve renkler

14 Haziran 2022

14 Haziran 2022

Büyü insanın yaşamında her zaman var olmuştur. İnsan çözemediği her konuda dış dünya varlıklarından, ataların ruhlarından büyü aracılığı ile yardım...

Gılgamış Rüya Tableti Irak’a Geri Döndü

8 Aralık 2021

8 Aralık 2021

Dünyanın bilinen en eski yazılı edebi ve dini içerikli çivi yazılı Gılgamış Rüya tableti koleksiyonunun kaçırılan parçası Salı günü (07...

Artvin Demirkapı/Arılı kaya resimleri Tunç Çağı Dönemi göçerleri hakkında bilgi veriyor

12 Aralık 2021

12 Aralık 2021

Kaya resimleri bizlere dönemin göçer topluluklarının sosyo-kültürel yapısı, dini inanç ve ritüelleri, düşün dünyası ve içinde bulunduğu doğası hakkında eşsiz...

“Görmediklerinizi Göreceksiniz” Projesinde Bu Ay Gladyatör Strigil’i Sergileniyor

22 Temmuz 2021

22 Temmuz 2021

 İzmir Arkeoloji Müzesi bu ay farklı bir sergiye ev sahipliği yapıyor.  Her ay yeni ve özel bir eserin ziyaretçilerle buluştuğu “Görmediklerinizi göreceksiniz”...

Dünyanın En Eski Pantolonu Üç Dokuma Tekniğiyle Üretilmiş

27 Şubat 2022

27 Şubat 2022

2014 yılında, bir grup arkeolog Çin’de yaklaşık 3300 yıl öncesine ait şimdiye kadar bulunan en eski bir çift yün pantolon...

Hint-Avrupa Dillerinin Yayılmasında Atların Evcilleştirilmesi Etkili Miydi?

20 Ekim 2021

20 Ekim 2021

Hint-Avrupa dilleri denince akla Anadolu’da uzun yıllar hakimiyet kurmuş dönemin güçlü imparatorluğunun kurucuları Hititler gelir. Anadolu’da her ne kadar bir...

Orman Yangınları 800 Yıllık Tarihi Mezarlara da Zarar Verdi

4 Ağustos 2021

4 Ağustos 2021

Ülkemizin gözbebeği ormanlarımız bir haftadır yanıyor. Yangına müdahale ederken yaşamlarını yitiren yurttaşlarımız bizleri derin acılara boğarken, yüzlerce yurttaşımızda evlerini, mallarını...

16. yy. yapılmış olan Salamanca Katedrali’nin astronot figürünün gizemi

11 Mart 2022

11 Mart 2022

İspanya’nın Salamanca şehrinde 16. yüzyıldan kalma bir İspanyol katedralinde oyulmuş bir “astronot” var. Yanlış okumadınız! Katedral Nueva olarak bilinen bu katedralin...

Türk inancında Kutlu Hayat için Ölçey kuralları

27 Mayıs 2022

27 Mayıs 2022

Türk inanç sisteminde kut, kişinin ruhsal olarak doğru bir yaşam çizgisinde ilerlemesi sonucu göğün kendisine verdiği ışık olarak bilinir. Kutlanmış...

Dünyanın çatısında en eski insan izleri bulundu

21 Ekim 2021

21 Ekim 2021

Dünyanın çatısı olarak kabul edilen Tibet’te Çinli bilim insanları tarih öncesi çağlara ait bilinen en eski insan izlerini keşfettiler. 2018...

Falaj al Misfah: Binlerce Yıldır Çalışıyor

27 Eylül 2021

27 Eylül 2021

Al Misfah Abriyeen köyü, yemyeşil vahası, muhteşem meyve bahçeleri ve yıl boyunca devam eden su kaynağı olan ‘aflaj’ ile tanınır....

Yazı sistemlerinin evrimine ışık tutan Afrika Vai Dili

5 Şubat 2022

5 Şubat 2022

Yaklaşık 5 bin yıllık bir geçmişe sahip yazının gelişimi üzerine çalışmalar devam ediyor. Mezopotamya’da ortaya çıkan yazı, günümüzde bilindiği kadarıyla...

Stonehenge taşları güneş takviminin yaprakları olabilir

2 Mart 2022

2 Mart 2022

Dünya üzerinde gizemi hala tam olarak çözülememiş yapılar bulunuyor. Bunlardan birisi, İngiltere’deki Stonehenge taşlarıdır. Yaklaşık 5000 yıl öncesine dayanan bu...

Gümüş Yatakları Tunç ve Antik Çağ’da Gücün Kaynağıydı

19 Aralık 2021

19 Aralık 2021

Tarihte mal alım satımında ilk olarak takas yöntemi kullanıldı. İlerleyen zamanlarda ise değerli ve az bulunan maddeler alışverişte yer aldı....

Yorumlar
Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Mail bültenimize katılmak için e-posta adresinizi yazınız.