Meya mağaraları, Ağrı iline bağlı Diyadin ilçe merkezinin 15 km. güneybatısında Günbuldu köyü sınırları içerisinde yer almaktadır. Tarihi alan, köyün 400 m kuzeybatısındaki yüksek bir falez üzerinde yer almaktadır.
Mağaranın bulunduğu kaya ile üzerinde çakıl bulunan aşağı zemin arasında tırmanması zor olan 100-150 m. bir eğim vardır. Bu yamacın üst kısmındaki dik ve sarp kayalıklara oyulmuş çok sayıda oda, sığınak, türbe, tapınak, kilise, mağara ve saklanma yerleri vardır.
Antik çağda kayanın üzerine inşa edilmiş mağara odaları; dış saldırılara, istilalara ve saldırılara karşı savunmak için yapılmıştır. Mezarların ve evlerin bulunduğu toprak yapısı ve kayalar oldukça yumuşaktır. Bu nedenle kazıma ve işleme çok kolaydır. Kayalara oyulmuş sığınaklar, tapınaklar, ibadethaneler, odalar ve mağaraların hepsi çok ilginç özelliklere sahiptir. Barınaklar ve ibadethaneler de farklı inançların izlerini takip etmek mümkündür.
Bazı odaların önünde balkonu olmakla birlikte bu mağara odaları ulaşılması güç kayalıklara yapıldığından dolayı savunmasını kolaylaştırmıştır. Mağaraya çıkış yolunun üzerinde önceleri çeşitli hayvan heykellerine, mitolojik yapılara ve süsleme eserlerine rastlanmasına rağmen günümüzde onlardan çok az eser kalmıştır.
Bu eserlerden ayakta kalan kalıntılar arasında büyük kaya parçasına oyulmuş bir mihrap, haç işlenmiş taşlar, Müslüman ve yezidi mezarları ile Hz. Ali’nin atının ayak izlerinin olduğu söylenen taşlar bulunmaktadır. Buradan çıkarılan iki koç heykeli de önce Diyadin Hükümet Konağı önüne sonra da Ağrı Kenti’ne götürülmüştür.
Mağaraların yakınındaki Sahabeler Mezarlığı da tarihi ve efsanevi izler taşıyor. Bu mezarlardan en ünlüsü; Yerel olarak kızıl şehit (şehid-i sor), kara şehit (şehid-i reş), ak şehit (şehid-i çil) olarak bilinen mezarlıklardır. Kayalara oyulmuş at, koç ve koyun motifli taş heykeller ve mezar taşları ait oldukları dönemde yaşayan Türk boyları hakkında bilgi vermektedir.
Meya antik kentindeki mağaralar uzun ve oldukça geniştir. Mağaraların arkasında başka yerlere açılan tüneller olduğu söyleniyor. Bu tünellerden birinin Batıbeyli (Zifker) Köyü, biri Toklucak ve biri kale için açıldığı tahmin edilmektedir. Aslında Tokluca köyündeki kayalıklardan inen merdivenlerin buraya çıktığına inanılıyor.
Mağaralar, peribacaları, odalar, kaleler, sığınaklar ve barınaklar dağın dibinde ve kayaların arasındadır. Kale, dağın ortasındaki kayaya oyulmuştur. Kale güneye bakan pencerelere sahiptir ve bazı odalarda kapı ve pencerelerin önünde balkon benzeri bir bölme vardır.
Mağaraların 15 km uzağında olan Diyadin ilçesi bölgenin sağlık kaplıcalarıyla ünlüdür. Olumsuz koşullar nedeniyle bu bölge genellikle kendi çevresine hizmet vermektedir. Ağrı şehrinin gerekli tanıtımının yapılmasıyla bu bölgenin de sağlık ve inanç turizmine katkısı büyük olacaktır.
Kaynak: KOCAMAN,S. KAYA,F. “Ağrı İlinin Turizm Coğrafyası” Zafer Yayıncılık,ERZURUM,2014
