Avrupa’nın en gizemli dillerinden biri olan Baskçanın kökeni, yüzyıllardır dilbilimcilerin en çok tartıştığı konular arasında yer alıyor. Şimdi yeni bir akademik çalışma, bu tartışmayı yeniden alevlendirdi. Araştırmaya göre, Roma öncesi İber Yarımadası’nda konuşulan Antik İber dili, Baskçayla sanılandan çok daha derin bir ilişki taşıyor olabilir.
Bu iddia, yalnızca benzer sözcüklerden ya da yüzeysel karşılaştırmalardan ibaret değil. Çalışma, dilin en dayanıklı ve kolay ödünçlenmeyen alanlarına odaklanıyor: sayılar, akrabalık terimleri ve dilbilgisel yapılar.
Yüzyıllık tartışma neden yeniden açıldı?
Baskçanın izole bir dil olduğu uzun süredir biliniyor. Ne Hint-Avrupa dilleriyle ne de çevresindeki diğer dil aileleriyle doğrudan bir akrabalık bağı kurulamıyor. Bu durum, Baskçayı Avrupa dil tarihinin istisnai bir örneği haline getiriyor.
Antik İber diliyle olası bağlantı fikri ise yeni değil. Ancak 20. yüzyılda İber yazısının çözülmesiyle birlikte, Baskçanın bu metinleri doğrudan açıklayamadığı görüldü ve konu büyük ölçüde rafa kaldırıldı. Yeni çalışma, bu eski tartışmayı daha temkinli ve kanıta dayalı bir zeminde ele alıyor.
Sayılarla başlayan kırılma
Araştırmanın çıkış noktası, Antik İber sayılarının çözülmesi oldu. İberce “bir”, “iki”, “dört”, “beş” ve “yirmi” gibi sayıların, hem biçim hem de yapı açısından Baskçadaki karşılıklarıyla dikkat çekici biçimde örtüştüğü tespit edildi.
Daha da önemlisi, bu sayıların birleşme mantığı. Antik İbercede “yirmi beş” ifadesi, Baskçada olduğu gibi “yirmi ve beş” yapısıyla kuruluyor. Bu tür örnekler, ticaret, ölçü ve tartı gibi gündelik ve işlevsel bağlamlarda karşımıza çıkıyor. Yani anlamları tartışmalı değil.
Dilbilimde sayılar, en muhafazakâr kelime gruplarından biri kabul ediliyor. Bu nedenle bu düzeyde bir benzerlik, tesadüf olarak geçiştirilmiyor.
Asıl dikkat çekici alan: Akrabalık dili
Çalışmanın en iddialı bölümü ise sayılarla sınırlı değil. Araştırmacı, Antik İber yazıtlarında sık tekrar eden bazı unsurların özel isim gibi davranmadığını, aksine belirli anlamlar taşıdığını ortaya koyuyor.
Bu unsurlar özellikle mezar yazıtlarında ve adak metinlerinde yoğunlaşıyor. İnceleme sonucunda, “baba”, “evlat”, “akraba” ya da “bir topluluğa ait olma” gibi anlam alanlarına işaret eden yapılar öne çıkıyor.
Bu noktada dikkat çeken unsur şu: Bu kelime parçaları, Baskçada ve Baskçanın erken biçimleriyle ilişkilendirilen antik Aquitan dilinde de benzer işlevlerle karşımıza çıkması. Yani ortada tekil benzerlikler değil, kendi içinde tutarlı bir anlam sistemi var.
Dilbilgisi de aynı yöne işaret ediyor
Sözcük benzerlikleri tek başına yeterli görülmediği için çalışma, dilbilgisel yapılara da odaklanıyor. Antik İbercede kullanılan bazı eklerin, Baskçadaki iyelik ve özne işaretleme sistemleriyle benzerlik gösterdiği tespit ediliyor.
Özellikle Avrupa dilleri arasında nadir görülen bazı dilbilgisel özelliklerin her iki dilde de bulunması, araştırmanın en güçlü argümanları arasında yer alıyor. Bu durum, yalnızca kelime alışverişiyle açıklanamayacak bir yapısal yakınlığa işaret ediyor.
Arkeoloji bulguları tabloyu tamamlıyor
Son yıllarda ortaya çıkarılan bazı arkeolojik buluntular da bu dilsel tartışmaya yeni bir boyut kazandırıyor. Kuzey İberya’da bulunan ve erken Baskça özellikleri taşıyan bir yazıt, Antik İber yazı sisteminin uyarlanmış bir biçimiyle yazılmış durumda.
Bu yazıtta yer alan bir fiil formu, hem anlam hem yapı bakımından Baskçanın erken dönem kullanımlarıyla örtüşüyor. Aynı tür fiil yapıları, Antik İber metinlerinde de daha önce belgelenmişti.
Temkinli ama güçlü bir sonuç
Araştırmacı, Antik İber dilinin tamamen çözüldüğünü ya da Baskçanın doğrudan bu dilin devamı olduğunu iddia etmiyor. Ancak sayılar, akrabalık terimleri, dilbilgisi ve yazıt verileri birlikte değerlendirildiğinde, ortaya çıkan tablo net.
Bu benzerlikler rastlantısal değil. Üstelik tek bir alanda değil, birbirini destekleyen sistemler halinde karşımıza çıkıyor.
Parça parça ilerleyen bu veriler, Roma öncesi İber Yarımadası’nda konuşulan dillerin sanılandan daha derin ve karmaşık bir geçmişe sahip olabileceğini gösteriyor. Baskçanın kökenine dair uzun süredir kapalı görünen kapı, belki de ilk kez bu kadar ciddi biçimde aralanıyor.
Orduña Aznar, E. (2026). The relationship between Basque and Iberian: Beyond the numerals. Palaeohispanica, 25(1) (Actas del XV Coloquio de Lenguas y Culturas Paleohispánicas). https://doi.org/10.36707/palaeohispanica.v25i1.690
Kapak Görseli: Irulegi’nin eli ve yazıt. Kamu Malı – Wikimedia Commons
